Słownik terminów filozoficznych

Abdukcja

(ang. abduction, od łac. abducere, abductum ‘odciągać, odwodzić’ )

Abdukcja jest jednym z trzech podstawowych typów rozumowania (oprócz indukcji i dedukcji), które polega na tworzeniu najbardziej prawdopodobnego wyjaśnienia określonego zbioru faktów. Znaczenie tego terminu rozwinął Charles Sanders Peirce, który przypisywał pierwotne użycie wnioskowań abdukcyjnych Arystotelesowi. Peirce stosuje termin abdukcji często zamiennie z retrodukcją (również: presumption, hypothesis). Przyjrzyjmy się podanemu we wczesnych pismach Peirce’a przykładowi, celem zrozumienia różnicy pomiędzy różnymi typami wnioskowań:

 

Dedukcja
Reguła Wszystkie fasolki z tego worka są białe.
Przypadek Te fasolki są z tego worka.
Wynik Te fasolki są białe.

 

Indukcja
Przypadek Te fasolki są z tego worka.
Wynik Te fasolki są białe.
Reguła Wszystkie fasolki z tego worka są białe.

 

Abdukcja
Reguła Wszystkie fasolki z tego worka są białe.
Wynik Te fasolki są białe.
Przypadek Te fasolki są z tego worka.

Poprawne rozumowanie dedukcyjne charakteryzuje się tym, że z prawdziwych przesłanek (tu: reguły i przypadku) otrzymujemy prawdziwy wniosek: prawdziwość przesłanek gwarantuje prawdziwość wniosku. W przypadku rozumowań indukcyjnych mówimy o prawdopodobieństwie prawdziwości wniosku, bowiem może się zdarzyć sytuacja, w którym wniosek okaże się fałszywy (w naszym przypadku: gdy znajdzie się taka fasolka w worku, która nie będzie koloru białego).

Rozumowanie abdukcyjne wskazuje jedynie na możliwy przypadek oraz związek, jaki zachodzi pomiedzy regułą i wynikiem. Abdukcję można więc scharakteryzować jako typ wnioskowania, który służy formowaniu ogólnych predykcji, prowadząc od badania faktów do formułowania teorii, która mogłaby dostarczyć ich wyjaśnienia. Istotne jest, że abdukcja nie gwarantuje prawdziwości wyprowadzonego wniosku, jedynie postuluje jakiś możliwy stan rzeczy, stąd jej hipotetyczność. Trzy powyższe typy rozumowań stanowią zdaniem Pierce’a narzędzie inferencyjne prosperujące w badaniach naukowych. Zakładając, że indukcja służy eksperymentalnemu testowaniu teorii naukowych, pomocne są rezultaty wnioskowań abdukcyjnych, których prawdziwość jest testowana właśnie na podstawie indukcyjnych wyników badań eksperymentalnych. Pomimo tego, że wnioskowanie abdukcyjne nie jest niezawodnym sposobem rozumowania, umożliwia wprowadzanie nauki na nowe tory badawcze- pozwalając na formułowanie hipotez, przysługuje się jej dalszemu rozwojowi.

Uwagi dodatkowe:

Rozumowanie abdukcyjne bywa mylone z indukcyjnym. Istotna różnica pomiędzy nimi tkwi zdaniem Pierce’a w tym, że abdukcja służy wyjaśnianiu, indukcja zaś- klasyfikowaniu.
Abdukcja może być rozumiana dwojako:

1) wnioskowanie, które polega na tworzeniu najbardziej prawdopodobnego wyjaśnienia dla określonego zbioru faktów
(czyli wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia)
2) wnioskowanie, które polega na tworzeniu wyjaśnień dla określonego zbioru faktów
(ocena najlepszej hipotezy dostarczonej na mocy wnioskowania abdukcyjnego jest uzależnione od zewnętrznych czynników)

Kryterium oceny hipotez stanowi: ich ekonomiczność, prostota, moc wyjaśniająca, falsyfikowalność/testowalność, niesprzeczność


Absolutyzm

(łac. absolutus- ‚ bezwarunkowy’, ‚nieograniczony’)

1) W teorii poznania termin używany w kontekście prawdy przeciwstawianej relatywizmowi prawdy. Stanowisko głoszące, że istnieją sądy bezwzglednie prawdziwe, tj. zachowują swoją prawdziwość bez względu na to, kto je ujmuje, w jakich okolicznościach i czasie.
2) W aksjologii termin używany w kontekście istnienia wartości, które nie podlegają relatywizmowi ze wzgledu na kontekst historyczny, geograficzny, czy kulturowy.
3) W etyce termin używany przy charakteryzowaniu następujących pojęć:
a) dobro i zło są rzeczami bezwzględnie rozłącznymi i istnieją same dla siebie
b) w gradacji wartości etycznych dobro stoi najwyżej
c) problem nierelatywności norm moralnych i ich bezwarunkowego obowiązywania
4) Stanowisko w myśli politycznej głoszące swobodę i nieograniczenie władzy rządzącego.


A priori / A posteriori

(łac. prior- ‚wcześniejszy’, posterior – ‚późniejszy’)

Pierwotnie i zgodnie z etymologią przeciwieństwo a priori- a posteriori oznacza przechodzenie od czegoś wcześniejszego do późniejszego. W kontekście gnozeologicznym poznanie a priori byłoby takim typem poznania, które poprzedza czasowo lub logicznie każdy inny typ poznania np. prowadzi rozumowanie od przyczyny do skutku, od zasady do następstwa. Poznanie a posteriori to poznanie na podstawie tego, co późniejsze np. prowadzące od skutku do przyczyny. W sformułowaniu poznawczym termin a priori dotyczy poznania, które nie jest logicznie zależne od doświadczenia (w przeciwieństwie do poznania a posteriori, które jest zależne od doświadczenia zmysłowego). Prawdy są aprioryczne albo aposterioryczne w zależności od tego, czy oparte są wyłącznie na rozumie, czy na empirii.

UWAGA: w języku pot. termin a priori często używany jest w sensie: nie posiadający podstaw, bezzasadny, przyjęty arbitralnie, co nie jest zgodne z filozoficznym rozumieniem tego pojęcia: sądy a priori nie muszą być sądami arbitralnymi, bezzasadnymi (por. sądy matematyki).

W sposób szczególny rozumiane są sądy a priori Poznanie aprioryczne jest więc poznanie czystym, koniecznym i wrodzonym. przez I. Kanta: sądy aprioryczne wyprzedzają i zarazem warunkują wszelkie możliwe doświadczenie. Zob. także: sądy a. analityczne i a. syntetyczne.

Neopozytywizm traktuje każdy sąd aprioryczny jako analityczny.

Kwestie sporne w epistemologi na temat dystynkcji a priori / a posteriori:
a) W jaki sposób czyste myślenie, które nie jest oparte na doświadczeniu może wzbogacać naszą wiedzę?
b) Czy aprioryczne myślenie logiczno – matematyczne może być wywiedzione z doświadczenia?
c) Czy rzeczywiście istnieją pojęcia niewywodliwe z doświadczenia, ale warunkujące doświadczenie (np. pojęcia czasu i przestrzeni)?


Żywioły, Podstawowe Elementy, Pierwiastki, Przemiany

Wiele starożytnych systemów filozoficznych a także koncepcji mistyczno-religijnych posłużyło się ideą archetypicznych, klasycznych elementów, pierwiastków, z których zbudowany jest świat materialny. Elementy te, określane często jako żywioły, uznane zostały jako najbardziej podstawowe składniki rzeczywistości, jej fundament, najmniejsze, najprostsze ‘komórki’, które stanowią budulec każdego bytu i zjawiska. Ich właściwości służyły także do wyjaśniania praw i napięć rządzących wszelkimi relacjami i przemianami w ramach poszczególnych ciał, bytów. Ideę żywiołów znajdujemy w koncepcjach starożytnej Grecji, Indii, Chin, Japonii, średniowiecznej alchemii, astrologii i medycynie (patofizjologia humoralna, Hipokrates, Galen, Awicenna, Paracelsus, etc.) , wreszcie we współczesnych koncepcjach ruchów nurtu ezoterycznego, neopoganizmu, etc.

 

Starożytne systemy klasycznych elementów

Najczęściej spotykana teoria klasycznych elementów, żywiołów, obecna w doktrynie religii Hinduizmu, Buddyzmie, greckich, chińskich i japońskich systemach filozoficznych, wyodrębnia pięć elementów:

1. Żywioł Ziemi,
2. Wody,
3. Powietrza,
4. Ognia,
5. oraz piąty, najbardziej problematyczny element, symbolizowany odpowiednio (względem określonego systemu) przez Przestrzeń, Pustkę, Ideę, Kwintesencję, Eter, Bezkres, Nieskończoność, Arche, Qi, Pranę, Energię kosmiczną.

 

Grecja

W starożytnej myśli greckiej, w presokratejskim okresie, szczególnie w koncepcjach jońskich filozofów przyrody (grecki materializm żywiołowy) , cztery klasyczne elementy/ żywioły były niezależnie postulowane jako arche przez:

Talesa : woda jako pierwsza zasada
Anaksymenesa: powietrze przenikające wszystko
Ksenofanesa: ziemia/ wszechświat/ kosmos jako absolut
Heraklita: ogień jako osnowa wszechświata

Koncepcję łączącą wszystkie cztery żywioły zaproponował Empedokles, wskazując współistnienie wszystkich czterech elementów jako podstawę świata materialnego i jego zjawisk. Według Empedoklesa arche, czyli zasada bytu, jest czworaka, złożona z czterech ‘korzeni’ (rhizai), które zostaną później określone także jako elementy (Platon), oraz żywioły (Arystoteles). Empedokles uważa ‘korzenie’ za bierne, niezniszczalne i niezmienne, natomiast nieustannej przemianie ulegają ich układy, konfiguracje, za sprawą kształtujących je zewnętrznych względem nich sił, zasady miłości (philia) i waśni (neikos).

Terminu ‘element’ na określenie archetypicznych składników natury jako pierwszy używa Platon.

Arystoteles jako pierwszy formułuje definicję żywiołów, określając je jako to, co należy do rzeczy i jest niepodzielne na nic od nich bardziej podstawowego. Systematyzując koncepcję podstawowych pierwiastków świata materialnego, Arystoteles dodaje piąty element, Eter, symbolizujący podstawę, kwintesencję, niebiańską substancję, niezmienną podstawę, na której wspierają się wszelkie zjawiska. Arystoteles ustala również właściwości poszczególnych elementów. Przedstawia je poniższy diagram:

Powyższy diagram obrazuje poszczególne żywioły wraz z przysługującymi im właściwościami; w przeciwstawnych rogach umieszczone zostały odpowiednio właściwości lub żywioły, które są swoim przeciwieństwem. Jak można zauważyć, niektóre właściwości przypisane określonym elementom bazują na specyficznym doświadczeniu klimatu strefy śródziemnomorskiego: na przykład powietrze, któremu przysługuje gorąco i wilgoć, albo ziemia, która z greckiego punktu widzenia jest sucha (nie potwierdzi owych właściwości mieszkaniec północnych rejonów kuli ziemskiej).

Klasyczna grecka teoria żywiołów w sposób znaczący i trwały wpłynęła na europejską tradycję i kulturę, przeżywając swój wielki rozkwit w średniowiecznej Europie (szczególnie w dziedzinie alchemii i medycyny), a także odgrywając istotną rolę w epoce Renesansu.

 

Indie

a.Hinduizm

Pancha mahabhuta (sanskr.), pięć wielkich elementów symbolizują wedyjskie bóstwa, devy: shristi albo bhumi – ziemię, ap lub jala – wodę, agni albo tejas – ogień, pavan albo marut – wiatr, powietrze, oraz eter, którego odpowiednikiem w doktrynie hinduistycznej jest akasha.

Wedle tradycji niektórych systemów Hinduizmu, Iśwara, kreator i ‘nadzorca’ wszechświata, posługuje się akasha, eterem, najbardziej subtelnym z wszystkich elementów, aby wyodrębnić pozostałe cztery składniki, które wyłaniane są kolejno jeden z drugiego, w kolejności od najbardziej, po najmniej subtelny.

Indyjska tradycja żywiołów postuluje, iż całe stworzenie, każdy byt, są zbudowane z owych pięciu elementów; wraz ze śmiercią ciało każdej istoty rozpada się ponownie na podstawowe elementy natury, by wziąć ponownie udział w kolejnym cyklu wcielania się, łączenia w indywidualne ciała.

Każdy z pięciu elementów powiązany jest z jednym z pięciu zmysłów.

Ziemia, najmniej subtelny element, został wyłoniony jako ostatni, przy udziale pozostałych elementów, dlatego odbierana jest wszystkimi zmysłami, słuchem, dotykiem, smakiem, węchem, wzrokiem.

Woda, wyższy element, nie ma zapachu, ale może być postrzegana, smakowana, słyszana, poznawalna za pomocą dotyku.

Ogień można postrzegać, słyszeć, doświadczyć dotykiem.

Powietrze/wiatr poznawalne jest zmysłami słuchu i dotyku (doświadczenie powiewu wiatru na skórze).

Eter, akasha, najbardziej subtelny element, to medium dźwiękowe, poznawalne wyłącznie za pomocą słuchu (subtelnego).

b. Buddyzm

Kanon literatury palijskiej przyjmuje ziemię, wodę, ogień i powietrze jako sanskryckie mahabhuta (wielkie elementy) albo catudhatu (cztery elementy). Wczesny buddyzm posłużył się koncepcją czterech elementów dla wyjaśnienia genezy cierpienia oraz wskazania drogi wyzwolenia z niego. Wczesne teksty buddyjskie definiują elementy jako zmysłowe właściwości, takie jak stałość, płynność, temperatura i ruch.

Żywioły a podstawowe właściwości:
- ziemia: stałość, solidność, inercja, bezwład, apatia
- woda: spójność, spoistość, jedność, płynność, smutek
- ogień: ciepłorodność, upał, żar, gniew
- powietrze: ekspansja, wibracja, ruch, lotność

c. Teoria czakr (niektóre nurty hinduizmu, buddyzm tantryczny, joga, bioenergoterapia, reiki, ezoteryczne techniki rozwoju duchowego)

Czakry (czakramy, ćakry) to ośrodki energetyczne w ciele, miejsca, gdzie krzyżują się tzw. nadi, czyli kanały energetyczne, w których gromadzi się prana (energia życiowa). Czakry główne powiązane są z poszczególnymi żywiołami. Rozwijanie czakr (otwieranie dla kosmicznej energii, ‘rozbudzanie’ węża Kundalini) ma doprowadzić do duchowego wyzwolenia.

Czakry główne a żywioły:
- Muladhara (czakra korzenia, podstawy): ziemia
- Svadhisthana (czakra sacrum): woda
- Manipura (czakra pępka): ogień
- Anahata (czakra serca): powietrze
- Vishuddhi (czakra gardła) : eter, dźwięk
- Ajna (czakra trzeciego oka): światło, ciemność
- Sahasrara (czakra korony, niebiańska): myśl, przestrzeń

 

Religia Bon, Tybet

Według najstarszej tradycji duchowej Tybetu, religii Bon, ziemia, woda, ogień, powietrze, przestrzeń, to podstawowe pierwiastki wszelkiego istnienia, całego świata materialnego z wszelkimi zjawiskami fizycznymi i psychicznymi, wyjaśniające wszelkie procesy. Koncepcja żywiołów jako podstawowych elementów substancjalnych oraz kształtujących, położyła podwaliny pod tybetańską tradycję astrologii, medycyny, psychologii, szamanizmu, tantry, Dzogczen (ogólnego systemu nauk buddyzmu tybetańskiego, szczególnie szkoły Ningma, oraz tradycji Bon). Zrozumienie funkcjonowania i przejawiania się poszczególnych żywiołów (wraz z ich aspektami pozytywnymi i negatywnymi) jest jedną z podstawowych metod pracy nad rozwojem duchowym w drodze do Oświecenia.

 

Chiny, Teoria Pięciu Przemian: Wu Xing

Tradycja chińska wyodrębnia następujące elementy/ żywioły:
Ogień, ziemię, wodę, metal i drzewo,
jako podstawowe pierwiastki świata, rozumiejąc je raczej jako pewne typy energii, wzajemnych oddziaływań i interakcji pewnych dających się zaobserwować w naturze sił.

Chiński odpowiednik słowa ‘element’, xing, oznacza w dosłownym przekładzie ‘zmiany stanu istnienia’, ‘permutacje’, ‘metamorfozy bytów’ (wśród sinologów nie ma jednoznacznej zgody, co do najwłaściwszego tłumaczenia słowa xing); xing konotuje także z pojęciami ruchu, kroków, faz, przemian. Wu xing tłumaczone jest jako ‘pięć przemian’.

Chińska koncepcja żywiołów dość znacznie różni się od tej przyjmowanej w tradycji zachodniej, która postrzega żywioły/elementy jako podstawowe jednostki budulcowe materii, posiadające de facto właściwości substancjalne. Chiny definiują żywioły jako nieustannie permutujące, poddające się wzajemnym interakcjom i wpływom siły, energie.

Również Taoizm przyjmuje podobny – jak Wu xing – system pięciu elementów (włączając metal i drzewo), jakkolwiek w miejsce żywiołu powietrza umieszcza Qi (energię kosmiczną, życiową).

Doktryna Pięciu Przemian postuluje dwa podstawowe cykle wzajemnych interakcji poszczególnych żywiołów:
1.Cykl odżywczy (jeden element ‘karmi’, ‘płodzi’, ‘generuje’ następny):
- drzewo karmi ogień
- ogień stwarza ziemię
- ziemia żywi metal
- metal płodzi wodę
- woda odżywia drewno

2. Cykl przezwyciężania (jeden element ‘pokonuje’, ‘zwycięża’, ‘pożera’ następny):
- drzewo rozdziera ziemię
- ziemia pochłania wodę
- woda tłamsi ogień
- ogień topi metal
- metal rozcina drewno

Lub
2a.
- drzewo absorbuje wodę
- woda niszczy metal
- metal rozcina ziemię
- ziemia dusi ogień
- ogień pali drewno

Poszczególnym żywiołom przypisane są określone planety, pory roku (jaką piątą uznaje się moment przemiany jednej pory roku w drugą), dźwięki, barwy, smaki, organy zmysłowe, cechy charakteru, organy ciała, zwierzęta, etc. Na teorii Pięciu Przemian oparta jest tradycyjna chińska medycyna oraz dietetyka (która należy właściwie do dziedziny medycyny).

Także starożytna chińska dziedzina Feng Shui bazuje w dużej mierze na teorii żywiołów/energii i ich wpływów na wnętrza i zagospodarowaną przez człowieka przestrzeń.nm

Japonia
Go dai, japońska koncepcja podstawowych pierwiastków rzeczywistości silnie zainspirowana była buddyjską ideą pięciu żywiołów; przyjmuje odpowiednio:

Ziemię (chi lub tsuchi), reprezentującą rzeczy trwałe, solidne, najbardziej klasyczny jej symbol to kamień;

Wodę ( sui albo mizu ), odpowiadającą substancjom fluidalnym, płynnym, dającym się kształtować, tradycja japońska wiąże żywioł wody z emocjami, elastycznością i podatnością na zmiany;

Ogień (ka albo hi), reprezentujący siły, energie w przyrodzie, także niszczycielskie, w świecie fauny jego reprezentantami są drapieżniki;

Powietrze/Wiatr (fū albo kaze), związany z ruchem, wibracją, wzrostem, ekspansją; często ludzki umysł jest symbolizowany żywiołem powietrza;

Próżnię/Pustkę (kū albo sora), reprezentującą rzeczy wykraczające poza codzienność, transcendujące świat materialny, przejawiony, symbolika kū odwołuje się do nieboskłonu, świata niebiańskiego, także kreatywności, siły twórczej, energii duchowej, również związana z wyższym stopniem wtajemniczenia we wschodnich sztukach walki.

Japońskim symbolem pięciu żywiołów jest gorintō, czyli ‘pięcio-pierścienna’ kamienna wieża (typowa dla tradycji przede wszystkim buddyjskiej i całej Azji Wschodniej), zazwyczaj używana w Japonii jako swoisty pomnik upamiętniający zmarłych; każda z jej części o określonym kształcie (ziemia- sześcian, woda – sfera, ogień – piramida, powietrze – półsfera, pustka/niebiosa- kształt oszlifowanego klejnotu). Tzw. Gojū-no-Tō jest podobną w konstrukcji do gorintō pięcio-segmentową (miniaturową) pagodą, spotykaną zarówno w chińskich i japońskich ogrodach zen, jak buddyjskich świątyniach.

 

Średniowiecze

Starożytna koncepcja klasycznych elementów przyjęła się trwale na grunt średniowieczny, wpływając znacząco na ówczesny światopogląd, także dziedzinę nauki. Również kościół rzymsko-katolicki popierał arystotelejską ideę piątego elementu, eteru, symbolizującego to co wieczne, boskie, niezmienne (niebiosa, życie wieczne).

 

Alchemia

Grecki system pięciu elementów niebagatelnie wpłynął na średniowieczną tradycję alchemii, rozwinięty szczególnie w VIII w. przez perskiego alchemika, Jabira ibn Hayyan (znanego pod łacińskim przydomkiem Geber). Jego koncepcja oprócz pięciu elementów tradycji greckiej (eter, powietrze, ziemia, ogień, woda) włączała jeszcze dwa pierwiastki chemiczne: siarkę (‘kamień, który płonie), symbolizującą zasadę palności, zapłonu, samozapłonu, oraz rtęć, ucieleśniającą ideę ‘metaliczności’, lotność, a z drugiej strony stabilność, trwałość. Z czasem arabska alchemia zaadoptowała ósmy dodatkowy element, sól, symbolizującą twardość, solidność, rzetelność.

Teorie alchemii arabskiej i europejskiej zaadoptował również w XVI w. Paracelsus, najsłynniejszy renesansowy alchemik (także fizyk, astrolog, botanik, okultysta).

Według alchemicznych koncepcji, kwintesencją żywiołów, efektem ich wzajemnych oddziaływań, miał być kamień filozoficzny.

Medycyna, patofizjologia humoralna: teoria czterech soków (humorów, fluidów)

W Średniowieczu triumfy święciła hipoteza pochodząca od Hipokratesa, wedle której procesy zachodzące w ludzkim ciele uzależnione są od działania poszczególnych żywiołów, zwanych także humorami, sokami, fluidami. Teoria ta (spisana w dziele De natura hominis przez ucznia Hipokratesa, Polibosa) , rozpowszechniona za sprawą rzymskiego lekarza, Galena (u którego znalazła ukoronowanie) pozostawała w Średniowieczu najpoważniejszym nurtem medycyny arabskiej i europejskiej. Również Awicenna opierał na koncepcji humoralnej swe dzieła medyczne.

Teoria czterech soków/humorów wyodrębnia w ciele ludzkim następujące fluidy:
- krew (symbolizująca powietrze),
- śluz/ flegma (odpowiadająca żywiołowi wody),
- żółć (reprezentująca ogień) ,
- czarna żółć (związana z elementem ziemi).

 

Współczesność
O ile współczesna nauka nie ma oczywiście wiele wspólnego z teorią żywiołów, koncepcja ta przetrwała zaadoptowana na gruncie rozmaitych ruchów ezoterycznych nurtu New Age, astrologii, tarota, neopoganizmu (na przykład ruch wicca).

Zachodnia astrologia zachowała do dziś koncepcje przypisujące określonym znakom Zodiaku poszczególne żywioły:
Ogień – Baran, Lew, Strzelec,
Ziemia – Byk, Panna, Koziorożec,
Powietrze – Bliźnięta, Waga, Wodnik,
Woda – Rak, Ryby, Skorpion.

W tarocie, Małe Arkana podzielone są na cztery grupy, odpowiadające czterem żywiołom:
- denary (monety) : ziemia/ świat materialny
- pałki (buławy) : ogień/ świat energii
- kielichy : woda/ świat uczuć
- miecze: powietrze/ świat myśli

Również kultura popularna wykorzystuje nierzadko koncepcję pięciu/czterech żywiołów: liczne nawiązania znajdziemy przede wszystkim w literaturze fantasy, filmach, grach, komiksach, etc.

 

Żródło: wpis archiwalny z webarchive.org z dnia 5 kwietnia 2011 r.

 

Uncategorized