Poznanie

,,Rozum wywyższa człowieka ponad pozostałe istoty czujące i daje mu nad nimi przewagę i panowanie: jest to więc temat, który już ze względu na swą dostojność z pewnością zasługuje, aby weń włożyć nasz wysiłek. Umysł, podobnie jak oko, umożliwiając nam widzenie i postrzeganie wszelkich innych rzeczy, sam siebie nie dostrzega: toteż niemało potrzeba umiejętności i trudu, aby, odsunąwszy go na pewną odległość uczynić zeń własny jego przedmiot badania."


John Locke  [Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego]



****



,,W tym znaczeniu trzeba powiedzieć, że cała arytmetyka i cała geometria są wrodzone i są w nas w sposób potencjalny, tak że można je tam odnaleźć, rozpatrując uważnie i porządkując to, co już mamy w umyśle, bez posługiwania się jakąś prawdą zaczerpniętą z doświadczenia lub z cudzej tradycji. Pokazał to Platon w jednym dialogu, w którym występuje Sokrates , naprowadzający chłopca za pomocą samych pytań, a bez pouczania go o niczym, na trudne do pojęcia prawdy. Można więc zbudować te nauki w czterech ścianach swojej pracowni nawet z zamkniętymi oczyma, nie dowiadując się ani wzrokiem, ani nawet dotykiem o prawdach, których się potrzebuje; jakkolwiek prawdą jest, że nie przedstawialibyśmy sobie idei, o które chodzi, gdybyśmy nigdy niczego nie widzieli ani nie dotykali."


Gottfried W. Leibniz  [Nowe rozważania dotyczące rozumu ludzkiego]



****



,,Wszystkie przedmioty rozumu lub badania ludzkiego można w sposób naturalny podzielić na dwa rodzaje, tj. na stosunki pomiędzy ideami i na fakty. Pierwszego rodzaju przedmiotów dotyczą geometria, algebra i arytmetyka, krótko mówiąc- wszelkie twierdzenia, które są albo intuicyjne, albo demonstratywnie pewne. Twierdzenie, że kwadrat przeciwprostokątnej równa się sumie kwadratów obu przyprostokątnych, wyraża pewien stosunek pomiędzy tymi figurami. Zdanie, że trzy razy pięć równa się połowie trzydziestu, wyraża pewien stosunek pomiędzy tymi liczbami. Twierdzenia tego rodzaju odkryć można dzięki samemu działaniu myśli, niezależnie od jakichkolwiek przedmiotów istniejących we wszechświecie. Gdyby nawet kół lub trójkątów na świecie wcale nie było, to i tak prawdy dowiedzione przez Euklidesa zachowałyby zawsze pewność i oczywistość."

,,Fakty, które stanowią drugą kategorię przedmiotów rozumu ludzkiego, nie dają się dowodzić w taki sam sposób; dowody, które przemawiaja na rzecz ich prawdziwości, jakkolwiek wielkiej wagi, mają odmienną naturę niż tamte. Żaden fakt nie wyklucza możliwości faktu przeciwstawnego, ten bowiem nie może nigdy zawierać sprzeczności, a umysł równie łatwo i jasno go pojmuje, jak gdyby był najzupełniej zgodny z rzeczywistości. Że słońce jutro nie wzejdzie, jest zdaniem nie mniej zrozumiałym i nie bardziej w sobie sprzecznym niż twierdzenie, że wzejdzie. Nadaremnie przeto usiłowalibyśmy wykazać demonstratywnie jego fałszywość. Gdyby można fałszywość tego zdania wykazać demonstratywnie, musiałoby ono zawierać w sobie sprzeczność, a wtedy umysł nie mógłby go jasno pojąć."



,,Ażeby się jednak przekonać, że wszystkie prawa przyrody i wszystkie bez wyjątku zachowania się ciał znamy wyłącznie z doświadczenia, wystarczą może następujące uwagi: gdyby nam pokazano jakiś przedmiot i zażądano, abyśmy, nie uciekając się do dawniejszych spostrzeżeń, powiedzieli coś o skutku, który zeń wyniknie- w jakiż to sposób, pytam, mielibyśmy się do tego zabrać? Musielibyśmy sobie wymyślić, wykoncypować coś, co uznalibyśmy za skutek owego przedmiotu; a jasną jest rzeczą, że ten wymysł musiałby być zupełnie dowolny. Przy najdokładniejszym nawet badaniu umysł nie zdoła w przyczynie znaleźć jej skutku. Albowiem skutek jest zupełnie różny od przyczyny, a zatem nie można go w niej nigdy wykryć."


David Hume  [Traktat o naturze ludzkiej]



,,A więc swoisty zakres i funkcje rozumu i smaku dają się ustalić bez trudu. Rozum daje wiedzę o prawdzie i fałszu, smak- poczucie piękna i brzydoty, występku i cnoty. Rozum odsłania rzeczy, jakimi są naprawdę, nic nie dodając ani nie ujmując; smak ma moc twórczą: złocąc lub czerniąc przedmioty naturalne barwami zapożyczonymi z zewnętrznego uczucia, tworzy rzecz jak gdyby na nowo. Chłodny i beznamiętny rozum nie jest motywem działania; kieruje jedynie impulsem, przekazanym przez pragnienie lub skłonność, ukazując mu środki, dzięki którym osiąga się szczęście lub unika szczęścia. Smak, ponieważ daje przyjemność lub przykrość konstytuując tym samym szczęście lub nieszczęście, staje się motywem działania i jest podstawową pobudką i podstawowym impulsem pragnień i aktów woli. Wychodząc z okoliczności i stosunków znanych i domniemanych, rozum prowadzi nas do wykrycia tego, co ukryte i nieznane. Kiedy wszystkie okoliczności i stosunki są nam znane, smak sprawia, że całość wzbudza w nas uczucie nowe: naganę lub aprobatę."



David Hume  [Badania dotyczące zasad moralności]





****





CDN