- Z Żywioły, Podstawowe Elementy, Pierwiastki, Przemiany
-
-
Wiele starożytnych systemów filozoficznych a także koncepcji mistyczno-religijnych posłużyło się ideą archetypicznych, klasycznych elementów, pierwiastków, z których zbudowany jest świat materialny. Elementy te, określane często jako żywioły, uznane zostały jako najbardziej podstawowe składniki rzeczywistości, jej fundament, najmniejsze, najprostsze ‘komórki’, które stanowią budulec każdego bytu i zjawiska. Ich właściwości służyły także do wyjaśniania praw i napięć rządzących wszelkimi relacjami i przemianami w ramach poszczególnych ciał, bytów. Ideę żywiołów znajdujemy w koncepcjach starożytnej Grecji, Indii, Chin, Japonii, średniowiecznej alchemii, astrologii i medycynie (patofizjologia humoralna, Hipokrates, Galen, Awicenna, Paracelsus, etc.) , wreszcie we współczesnych koncepcjach ruchów nurtu ezoterycznego, neopoganizmu, etc.
Starożytne systemy klasycznych elementów
Najczęściej spotykana teoria klasycznych elementów, żywiołów, obecna w doktrynie religii Hinduizmu, Buddyzmie, greckich, chińskich i japońskich systemach filozoficznych, wyodrębnia pięć elementów:
1. Żywioł Ziemi,
2. Wody,
3. Powietrza,
4. Ognia,
5. oraz piąty, najbardziej problematyczny element, symbolizowany odpowiednio (względem określonego systemu) przez Przestrzeń, Pustkę, Ideę, Kwintesencję, Eter, Bezkres, Nieskończoność, Arche, Qi, Pranę, Energię kosmiczną.
Grecja
W starożytnej myśli greckiej, w presokratejskim okresie, szczególnie w koncepcjach jońskich filozofów przyrody (grecki materializm żywiołowy) , cztery klasyczne elementy/ żywioły były niezależnie postulowane jako arche przez:
Talesa : woda jako pierwsza zasada
Anaksymenesa: powietrze przenikające wszystko
Ksenofanesa: ziemia/ wszechświat/ kosmos jako absolut
Heraklita: ogień jako osnowa wszechświata
Koncepcję łączącą wszystkie cztery żywioły zaproponował Empedokles, wskazując współistnienie wszystkich czterech elementów jako podstawę świata materialnego i jego zjawisk. Według Empedoklesa arche, czyli zasada bytu, jest czworaka, złożona z czterech ‘korzeni’ (rhizai), które zostaną później określone także jako elementy (Platon), oraz żywioły (Arystoteles). Empedokles uważa ‘korzenie’ za bierne, niezniszczalne i niezmienne, natomiast nieustannej przemianie ulegają ich układy, konfiguracje, za sprawą kształtujących je zewnętrznych względem nich sił, zasady miłości (philia) i waśni (neikos).
Terminu ‘element’ na określenie archetypicznych składników natury jako pierwszy używa Platon.
Arystoteles jako pierwszy formułuje definicję żywiołów, określając je jako to, co należy do rzeczy i jest niepodzielne na nic od nich bardziej podstawowego. Systematyzując koncepcję podstawowych pierwiastków świata materialnego, Arystoteles dodaje piąty element, Eter, symbolizujący podstawę, kwintesencję, niebiańską substancję, niezmienną podstawę, na której wspierają się wszelkie zjawiska. Arystoteles ustala również właściwości poszczególnych elementów. Przedstawia je poniższy diagram:
Powyższy diagram obrazuje poszczególne żywioły wraz z przysługującymi im właściwościami; w przeciwstawnych rogach umieszczone zostały odpowiednio właściwości lub żywioły, które są swoim przeciwieństwem. Jak można zauważyć, niektóre właściwości przypisane określonym elementom bazują na specyficznym doświadczeniu klimatu strefy śródziemnomorskiego: na przykład powietrze, któremu przysługuje gorąco i wilgoć, albo ziemia, która z greckiego punktu widzenia jest sucha (nie potwierdzi owych właściwości mieszkaniec północnych rejonów kuli ziemskiej).
Klasyczna grecka teoria żywiołów w sposób znaczący i trwały wpłynęła na europejską tradycję i kulturę, przeżywając swój wielki rozkwit w średniowiecznej Europie (szczególnie w dziedzinie alchemii i medycyny), a także odgrywając istotną rolę w epoce Renesansu.
Indie
- Hinduizm
Pancha mahabhuta (sanskr.), pięć wielkich elementów symbolizują wedyjskie bóstwa, devy: shristi albo bhumi – ziemię, ap lub jala – wodę, agni albo tejas – ogień, pavan albo marut – wiatr, powietrze, oraz eter, którego odpowiednikiem w doktrynie hinduistycznej jest akasha.
Wedle tradycji niektórych systemów Hinduizmu, Iśwara, kreator i ‘nadzorca’ wszechświata, posługuje się akasha, eterem, najbardziej subtelnym z wszystkich elementów, aby wyodrębnić pozostałe cztery składniki, które wyłaniane są kolejno jeden z drugiego, w kolejności od najbardziej, po najmniej subtelny.
Indyjska tradycja żywiołów postuluje, iż całe stworzenie, każdy byt, są zbudowane z owych pięciu elementów; wraz ze śmiercią ciało każdej istoty rozpada się ponownie na podstawowe elementy natury, by wziąć ponownie udział w kolejnym cyklu wcielania się, łączenia w indywidualne ciała.
Każdy z pięciu elementów powiązany jest z jednym z pięciu zmysłów.
Ziemia, najmniej subtelny element, został wyłoniony jako ostatni, przy udziale pozostałych elementów, dlatego odbierana jest wszystkimi zmysłami, słuchem, dotykiem, smakiem, węchem, wzrokiem.
Woda, wyższy element, nie ma zapachu, ale może być postrzegana, smakowana, słyszana, poznawalna za pomocą dotyku.
Ogień można postrzegać, słyszeć, doświadczyć dotykiem.
Powietrze/wiatr poznawalne jest zmysłami słuchu i dotyku (doświadczenie powiewu wiatru na skórze).
Eter, akasha, najbardziej subtelny element, to medium dźwiękowe, poznawalne wyłącznie za pomocą słuchu (subtelnego).
b. Buddyzm
Kanon literatury palijskiej przyjmuje ziemię, wodę, ogień i powietrze jako sanskryckie mahabhuta (wielkie elementy) albo catudhatu (cztery elementy). Wczesny buddyzm posłużył się koncepcją czterech elementów dla wyjaśnienia genezy cierpienia oraz wskazania drogi wyzwolenia z niego. Wczesne teksty buddyjskie definiują elementy jako zmysłowe właściwości, takie jak stałość, płynność, temperatura i ruch.
Żywioły a podstawowe
właściwości:
- ziemia: stałość, solidność, inercja, bezwład, apatia
- woda: spójność, spoistość, jedność, płynność, smutek
- ogień: ciepłorodność, upał, żar, gniew
- powietrze: ekspansja, wibracja, ruch, lotność
c. Teoria czakr (niektóre nurty hinduizmu,
buddyzm tantryczny, joga, bioenergoterapia, reiki, ezoteryczne techniki rozwoju
duchowego)
Czakry (czakramy, ćakry) to ośrodki energetyczne w ciele, miejsca, gdzie krzyżują się tzw. nadi, czyli kanały energetyczne, w których gromadzi się prana (energia życiowa). Czakry główne powiązane są z poszczególnymi żywiołami. Rozwijanie czakr (otwieranie dla kosmicznej energii, ‘rozbudzanie’ węża Kundalini) ma doprowadzić do duchowego wyzwolenia.
Czakry główne
a żywioły:
- Muladhara (czakra korzenia, podstawy): ziemia
- Svadhisthana (czakra sacrum): woda
- Manipura (czakra pępka): ogień
- Anahata (czakra serca): powietrze
- Vishuddhi (czakra gardła) : eter, dźwięk
- Ajna (czakra trzeciego oka): światło, ciemność
- Sahasrara (czakra korony, niebiańska): myśl, przestrzeń
Religia Bon, Tybet
Według najstarszej tradycji duchowej Tybetu, religii Bon, ziemia, woda, ogień, powietrze, przestrzeń, to podstawowe pierwiastki wszelkiego istnienia, całego świata materialnego z wszelkimi zjawiskami fizycznymi i psychicznymi, wyjaśniające wszelkie procesy. Koncepcja żywiołów jako podstawowych elementów substancjalnych oraz kształtujących, położyła podwaliny pod tybetańską tradycję astrologii, medycyny, psychologii, szamanizmu, tantry, Dzogczen (ogólnego systemu nauk buddyzmu tybetańskiego, szczególnie szkoły Ningma, oraz tradycji Bon). Zrozumienie funkcjonowania i przejawiania się poszczególnych żywiołów (wraz z ich aspektami pozytywnymi i negatywnymi) jest jedną z podstawowych metod pracy nad rozwojem duchowym w drodze do Oświecenia.
Chiny, Teoria Pięciu Przemian: Wu
Xing
Tradycja chińska wyodrębnia następujące elementy/ żywioły:
Ogień, ziemię, wodę, metal i drzewo,
jako podstawowe pierwiastki świata, rozumiejąc je raczej jako pewne typy energii, wzajemnych oddziaływań i interakcji pewnych dających się zaobserwować w naturze sił.
Chiński odpowiednik słowa ‘element’, xing, oznacza w dosłownym przekładzie ‘zmiany stanu istnienia’, ‘permutacje’, ‘metamorfozy bytów’ (wśród sinologów nie ma jednoznacznej zgody, co do najwłaściwszego tłumaczenia słowa xing); xing konotuje także z pojęciami ruchu, kroków, faz, przemian. Wu xing tłumaczone jest jako ‘pięć przemian’.
Chińska koncepcja żywiołów dość znacznie różni się od tej przyjmowanej w tradycji zachodniej, która postrzega żywioły/elementy jako podstawowe jednostki budulcowe materii, posiadające de facto właściwości substancjalne. Chiny definiują żywioły jako nieustannie permutujące, poddające się wzajemnym interakcjom i wpływom siły, energie.
Również Taoizm przyjmuje podobny – jak Wu xing – system pięciu elementów (włączając metal i drzewo), jakkolwiek w miejsce żywiołu powietrza umieszcza Qi (energię kosmiczną, życiową).
Doktryna Pięciu Przemian postuluje dwa podstawowe cykle wzajemnych interakcji poszczególnych żywiołów:
1.Cykl odżywczy (jeden element ‘karmi’, ‘płodzi’, ‘generuje’ następny):
- drzewo karmi ogień
- ogień stwarza ziemię
- ziemia żywi metal
- metal płodzi wodę
- woda odżywia drewno
2. Cykl przezwyciężania (jeden element ‘pokonuje’, ‘zwycięża’, ‘pożera’ następny):
- drzewo rozdziera ziemię
- ziemia pochłania wodę
- woda tłamsi ogień
- ogień topi metal
- metal rozcina drewno
Lub
2a.
- drzewo absorbuje wodę
- woda niszczy metal
- metal rozcina ziemię
- ziemia dusi ogień
- ogień pali drewno
Poszczególnym żywiołom przypisane są określone planety, pory roku (jaką piątą uznaje się moment przemiany jednej pory roku w drugą), dźwięki, barwy, smaki, organy zmysłowe, cechy charakteru, organy ciała, zwierzęta, etc. Na teorii Pięciu Przemian oparta jest tradycyjna chińska medycyna oraz dietetyka (która należy właściwie do dziedziny medycyny).
Także starożytna chińska dziedzina Feng Shui bazuje w dużej mierze na teorii żywiołów/energii i ich wpływów na wnętrza i zagospodarowaną przez człowieka przestrzeń.nm
Japonia
Go dai, japońska koncepcja podstawowych pierwiastków rzeczywistości silnie zainspirowana była buddyjską ideą pięciu żywiołów; przyjmuje odpowiednio:
Ziemię (chi lub tsuchi), reprezentującą rzeczy trwałe, solidne, najbardziej klasyczny jej symbol to kamień;
Wodę ( sui albo mizu ), odpowiadającą substancjom fluidalnym, płynnym, dającym się kształtować, tradycja japońska wiąże żywioł wody z emocjami, elastycznością i podatnością na zmiany;
Ogień (ka albo hi), reprezentujący siły, energie w przyrodzie, także niszczycielskie, w świecie fauny jego reprezentantami są drapieżniki;
Powietrze/Wiatr (fū albo kaze), związany z ruchem, wibracją, wzrostem, ekspansją; często ludzki umysł jest symbolizowany żywiołem powietrza;
Próżnię/Pustkę (kū albo sora), reprezentującą rzeczy wykraczające poza codzienność, transcendujące świat materialny, przejawiony, symbolika kū odwołuje się do nieboskłonu, świata niebiańskiego, także kreatywności, siły twórczej, energii duchowej, również związana z wyższym stopniem wtajemniczenia we wschodnich sztukach walki.
Japońskim symbolem pięciu żywiołów jest gorintō, czyli ‘pięcio-pierścienna’ kamienna wieża (typowa dla tradycji przede wszystkim buddyjskiej i całej Azji Wschodniej), zazwyczaj używana w Japonii jako swoisty pomnik upamiętniający zmarłych; każda z jej części o określonym kształcie (ziemia- sześcian, woda – sfera, ogień – piramida, powietrze – półsfera, pustka/niebiosa- kształt oszlifowanego klejnotu). Tzw. Gojū-no-Tō jest podobną w konstrukcji do gorintō pięcio-segmentową (miniaturową) pagodą, spotykaną zarówno w chińskich i japońskich ogrodach zen, jak buddyjskich świątyniach.
Średniowiecze
Starożytna koncepcja klasycznych elementów przyjęła się trwale na grunt średniowieczny, wpływając znacząco na ówczesny światopogląd, także dziedzinę nauki. Również kościół rzymsko-katolicki popierał arystotelejską ideę piątego elementu, eteru, symbolizującego to co wieczne, boskie, niezmienne (niebiosa, życie wieczne).
Alchemia
Grecki system pięciu elementów niebagatelnie wpłynął na średniowieczną tradycję alchemii, rozwinięty szczególnie w VIII w. przez perskiego alchemika, Jabira ibn Hayyan (znanego pod łacińskim przydomkiem Geber). Jego koncepcja oprócz pięciu elementów tradycji greckiej (eter, powietrze, ziemia, ogień, woda) włączała jeszcze dwa pierwiastki chemiczne: siarkę (‘kamień, który płonie), symbolizującą zasadę palności, zapłonu, samozapłonu, oraz rtęć, ucieleśniającą ideę ‘metaliczności’, lotność, a z drugiej strony stabilność, trwałość. Z czasem arabska alchemia zaadoptowała ósmy dodatkowy element, sól, symbolizującą twardość, solidność, rzetelność.
Teorie alchemii arabskiej i europejskiej zaadoptował również w XVI w. Paracelsus, najsłynniejszy renesansowy alchemik (także fizyk, astrolog, botanik, okultysta).
Według alchemicznych koncepcji, kwintesencją żywiołów, efektem ich wzajemnych oddziaływań, miał być kamień filozoficzny.
Medycyna, patofizjologia humoralna: teoria czterech soków (humorów,
fluidów)
W Średniowieczu triumfy święciła hipoteza pochodząca od Hipokratesa, wedle której procesy zachodzące w ludzkim ciele uzależnione są od działania poszczególnych żywiołów, zwanych także humorami, sokami, fluidami. Teoria ta (spisana w dziele De natura hominis przez ucznia Hipokratesa, Polibosa) , rozpowszechniona za sprawą rzymskiego lekarza, Galena (u którego znalazła ukoronowanie) pozostawała w Średniowieczu najpoważniejszym nurtem medycyny arabskiej i europejskiej. Również Awicenna opierał na koncepcji humoralnej swe dzieła medyczne.
Teoria
czterech soków/humorów wyodrębnia w
ciele ludzkim następujące fluidy:
- krew (symbolizująca powietrze),
- śluz/ flegma (odpowiadająca żywiołowi wody),
- żółć (reprezentująca ogień) ,
- czarna żółć (związana z elementem ziemi).
Współczesność
O ile współczesna nauka nie ma oczywiście wiele wspólnego z teorią żywiołów, koncepcja ta przetrwała zaadoptowana na gruncie rozmaitych ruchów ezoterycznych nurtu New Age, astrologii, tarota, neopoganizmu (na przykład ruch wicca).
Zachodnia astrologia zachowała do dziś koncepcje przypisujące określonym znakom Zodiaku poszczególne żywioły:
Ogień – Baran, Lew, Strzelec,
Ziemia – Byk, Panna, Koziorożec,
Powietrze – Bliźnięta, Waga, Wodnik,
Woda – Rak, Ryby, Skorpion.
W tarocie, Małe Arkana podzielone są na cztery grupy, odpowiadające czterem żywiołom:
- denary (monety) : ziemia/ świat materialny
- pałki (buławy) : ogień/ świat energii
- kielichy : woda/ świat uczuć
- miecze: powietrze/ świat myśli
Również kultura popularna wykorzystuje nierzadko koncepcję pięciu/czterech żywiołów: liczne nawiązania znajdziemy przede wszystkim w literaturze fantasy, filmach, grach, komiksach, etc.
Odnośniki zewnętrzne:
http://www.friesian.com/elements.htm
http://www.ninjutsu.co.uk/uraomote/96/june.html#elem
Zob. także:
Qi
Prana
Eter