- S
Synestezja (gr. synaísthesis - jednoczesne
postrzeganie od sýn -
razem' i aísthesis - poznanie za pośrednictwem
zmysłów)
- Zdolność kojarzenia czy też utożsamiania ze sobą
wrażeń sensualnych odbieranych różnymi zmysłami, swoiste uruchamianie się
przeżyć sensualnych pozornie nie powiązanych z bodźcem źródłowym; zdolność, w której doświadczenia jednego
zmysłu aktywują wrażenia charakterystyczne
innym zmysłom, na przykład widzenie
kolorów w momencie słyszenia określonych dźwięków, tonacji, motywów muzycznych,
czy też skojarzenia smakowe, zapachowe powiązane z oglądaniem obrazów, etc. Odczucia
synestetyczne znajdują szczególnie wdzięczne pole w poetyckim obrazowaniu;
również język potoczny obfituje w metaforykę opartą na wrażeniach synestezji
(„ciepły kolor”, „cierpki uśmiech”, „gorycz w głosie”, etc.). Synestezja
łącząca dźwięki z kolorami (czyli tzw. ‘barwne słyszenie’) jest jednym z częściej
spotykanych jej rodzajów . Do słynnych synestetyków należeli m. in. Olivier
Messiaen, Franciszek Liszt, Mikołaj Rimski-Korsakow, Vladimir Nabokov, Wassily
Kandinsky, Paul Klee.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Uwagi dodatkowe:
A. Skriabin,
genialny wizjoner, rosyjski kompozytor końca XIX w., planował projekt stworzenia misterium (L'Acte
préalable), które łączyłoby
muzykę, taniec oraz grę barwnych świateł i zapachów. Na tę okoliczność Skriabin
zaprojektował specjalny instrument, tzw.
fortepian świetlny, który generując
dźwięki, uruchamiał jednocześnie barwne
światła na połączonym z nim ekranie. Również skrabinowska V Symfonia Prometeusz: Poemat Ognia (traktowana jako swoiste
wprowadzenie do misterium) rozpisana została na orkiestrę z fortepianem,
chórem, oraz fortepianem świetlnym. Jednak pierwsze pełne wykonanie Poematu Ognia odbyło się już po śmierci
kompozytora (Nowy Jork, 1915).
W literaturze synestezja służy jako środek
stylistyczny polegający na przypisywaniu jakiemuś zmysłowi wrażeń odbieranych
innym zmysłem (‘słodki zapach’, ‘miękki głos’). Synestezja zyskała szczególne
znaczenie w literaturze symbolizmu, metaforyce symbolistycznej ukazującej
związek między przedmiotami i zmysłami ujmującymi kształt, barwę, dźwięk,
zapach, zbliżającej poezję do muzyki, słowo do obrazu, etc.. Przykładami
symbolistycznych dzieł włączających technikę synestezji są sonety Correspondances Ch. Baudelaire’a (w
polskim tłum. Oddźwięki), a także Samogłoski A. Rimbauda.
Zob. także: