- R Relatywny/ Relatywizm (łac. relativus- ' odnoszący się do czegoś', 'uwarunkowany')
- Relatywne w jakimś pojęciu jest to, co warunkuje to pojęcie pod pewnym względem i co sprawia, że pojęcie nie daje się zdefiniować bez uwzglednienia stosunku do innego pojęcia. Mówimy wówczas o pojeciu relatywnym w stosunku do innego terminu i jego niesamodzielności (np. 'krewny', 'ojciec'). Relatywizm w wersji skrajnej jest teorią głoszącą, że żadna zdanie nie jest absolutnie prawdziwe, co sprawia, że każdy problem teoretyczny należy rozważać przez pryzmat zespołu warunków, które zawsze ostatecznie determinują jego postać (m.in w czego skład wchodzą uwarunkowania geograficzne, kulturowe, czasowe, językowe, indywidualne, etc.).
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Uwagi:
Początki myśli relatywizmu upatruje się u Protagorasa w jego słynnej sentencji: ,,Człowiek jest miarą wszechrzeczy", która podkreśla uzależnienie poznawania świata od predyspozycji kognitywnych, narzędzi poznawczych w jakich jest posiadaniu człowiek.
Typy relatywizmu (ze względu na jego występowanie w różnych obszarach badań):
-
W aksjologii: pogląd akceptujący względny charakter wartości, zakazujący popierania tezy o ich obiektywnym istnieniu, co prowadzi do zaprzeczenia możliwości ich porównywania, weryfikowania oraz hierarchizowania. Przeciwieństwem relatywizmu aksjologicznego jest absolutyzm. Podobnie w estetyce: pogląd głoszący nieistnienie obiektywnych wartości estetycznych, czego skutkiem jest zanegowanie możliwości ustalenia powszechnie obowiązujacych kryteriów oceny dzieł sztuki.
-
W etyce: stanowisko negujące obiektywne istnienie dobra i zła, znoszący prawomocność pojęcia dobra/zła absolutnego powołując się na zmienność wartości moralnych i etycznych w czasie, w poszczególnych społecznościach, a także na ich subiektywne zastosowanie.
-
W epistemologii: stanowisko głoszące niemożliwość osiągnięcia prawdy absolutnie obiektywnej osiągalnej w procesie poznawania świata przez człowieka. Akcentuje stosunek podmiotu poznania do przedmiotu poznawanego, podkreślając zaanagażowanie podmiotowych struktur poznawczych (pojęcia, kategorie, narządy zmysłowe i inne warunki zaangażowane w formułowanie sądów poznawczych) w kształtowanie obiektu poznania, a także postuluje tezę, że prawda jest stopniowalna.
-
W historii: dążenie do opisywania faktów historycznych przy podkreśleniu ważności roli i przypisywanego im znaczenia w danym okresie historycznym.
-
W kulturoznawstwie i antropologii kulturowej: stanowisko metodologiczne wynikłe z negatywnego ustosunkowania się do powszechnej w XIX wieku tezy europocentrycznej, przyznającej wiodącą rolę kulturze europejskiej w kształtowaniu kryteriów oceny wartości kulturowych. Postuluje się niezbedność odnoszenia się do konkretnej kultury, w ramach której bada się określone zjawiska społeczno- kulturowe (w czego skład wchodzą m.in.: rytuały sakralne i obyczajowe, działania artystyczne etc.).
Relatywizm w wersji skrajnej nie jest do utrzymania (na gruncie teorii akceptującej absolutyzm prawdy), bowiem godzi on sam w siebie widząc problematyczność zdań absolutnie prawdziwych. Skrajny relatywista nie może więc żądać powszechnej prawomocności swojego stanowiska, gdyż wyłożone warunki determinujące niemożliwość absolutnej prawdziwości zdań mają również zastosowanie do relatywizmu. Innym zarzutem w stosunku do relatywizmu jest mylenie uznawania sądu za prawdziwy i prawdziwością samego sądu. Dla przykładu sąd 'Ziemia jest płaska' był zawsze bezwzględnie fałszywy bez względu na to, czy ktoś go utrzymywał, czy odrzucał. Ponadto prawda nie jest stopniowalna, lecz sama adekwatność poznania takiemu warunkowi podlega.
Zob. także:
K.Twardowski, O tak zwanych prawdach względnych, [w:] Wybrane pisma filozoficzne, W-wa 1936.
# Absolutyzm
# Relacjonizm
# Perspektywizm
# Postmodernizm
P E F: Relatywizm