etiudafilozoficzna

Rozum wszechświata, prawo świata, siła napędzająca jego nieustanny rozwój i trwanie, przeznaczenie, które porządkuje bieg rzeczy i zespala przeciwieństwa (u Heraklita z Efezu), zasada metafizyczna podtrzymująca porządek świata, wszelkiego istnienia, źródło kosmicznego ładu, stała opatrzność sprawowana nad światem, metafizyczne principium (filozofia stoików); autonomiczna, pierwotna zasada sama stanowiąca o swojej aktywności; byt lub rozum Boski podporządkowany najwyższemu Bogu, pośrednik, łącznik pomiędzy Bogiem a światem i człowiekiem, w tradycji chrześcijańskiej Słowo Boże wcielone w Chrystusa (patrz Ewangelia wg św. Jana). Logos bywa także utożsamiany z intelektem, fatum, rozumnym ogniem, naturą, pneumą, Zeusem.

Wieloznaczność terminu logos związana jest z jego pierwotną wszechobecnością w greckim języku potocznym, z którego czerpały rozmaite systemy filozoficzne i religijne, nadając mu nowe odcienie znaczeniowe specyficzne dla określonych dziedzin wiedzy (przykładowo metafizyka, logika, epistemologia, gramatyka, retoryka, teologia, etyka, etc.). Termin logos na dobre zakorzenił się również w późniejszym języku filozofii, religii, teologii.

Wczesna literatura grecka wiązała logos z obszarem dotyczącym mowy i języka, z początku także z ‘rozumem’, ‘rozumnością’. W ‘Iliadzie’ Homer posługuje się terminem logos w jego pierwotnym sensie, tj. ‘zbierać’, ‘ponownie wiązać’, ‘liczyć’, lecz także w znaczeniu ‘wypowiadać słowa’. Z czasem logos – w dziedzinie gramatyki - zaczyna odnosić się nie tylko do pojedynczego słowa, lecz całości wypowiedzi w aspekcie wewnętrznej struktury mowy z jej podziałem na zdania, części mowy, sylaby, litery.

Późniejsi filozofowie greccy, poczynając od Sokratesa, wiążą znaczenie logosu z kunsztowną mową sofistyczną lub retoryczną nastawioną na przekonanie do swych racji, przeciwstawiając go ‘dialogowi’, którego celem jest docieranie do prawdy.

Parmenides pojęcie logosu odnosi do ludzkiego rozumu władnego osądzać byt, oraz do całości dyskursu na temat prawdy przeciwstawionemu mniemaniom śmiertelników zaistniałym za sprawą działania zwodniczych, ułomnych, nieobiektywnych zmysłów: wielość słów i przekonań postawiona zostaje w opozycji do jedności logosu - rozumu, będącego kryterium prawdy.

Heraklit z Efezu formułuje koncepcję logosu jako przejawu najwyższej, powszechnej, wszechobecnej boskiej rozumności, pierwotnej, obiektywnej racjonalności, która wpływa na logos duszy i rozumu człowieczego, który z kolei oddziałuje na słowo.  Dowodem, wyznacznikiem owej wszechpanującej rozumności jest dążenie do jedności, łączenia przeciwieństw, dokonujące się na poziomie logosu boskiego, a w konsekwencji również ludzkiego.

U Platona logos , ujmowany przez pryzmat epistemologiczny, to kryterium, wg którego rzeczy mogą zostać uznane za prawdziwe; to także sąd logiczny, w ramach którego rozstrzyga się o bycie lub niebycie, oraz narzędzie podziału w ramach metody dialektycznej.

Dla Arystotelesa pojęcie logosu również pojawia się w znaczeniu dyskursu o prawdzie i fałszu, także jako zdanie oznajmujące oraz sąd logiczny w nim wyrażony, orzekający o prawdzie bądź fałszu stanu rzeczy. Logos może oznaczać także logiczne wnioskowanie lub dowód.

Tradycja stoików, dla której koncepcja logosu zyskuje status zasady kardynalnej, uznaje, że człowiek (jako jedyny ze wszystkich stworzeń) ma dwa logosy: 1) wewnętrzny, rozumiany jako rozumny aspekt duszy, oraz 2) zewnętrzny, utożsamiany z wypowiedzianą mową, przy czym oba są częścią logosu kosmicznego i za jego sprawą powstają i działają (logos kosmiczny ‘zapładnia’ rozum człowieczy niczym nasiona wnikające w glebę). Logos u stoików jest także przedmiotem logiki, gdzie rozumiany jest jako wypowiedź oznajmująca (sąd), również jako zdanie pytające i rozkazujące; logos występuje u stoików również w znaczeniu wnioskowania (sylogistycznego, analogicznego, ogólnego).

Sofiści separują, uniezależniają indywidualny rozum ludzki wraz jego logosem od praw natury, tym samym postulując jego autonomiczność wobec przyrody, kosmosu i podkreślając jego władność do niezależnego stanowienia o porządku życia społecznego i politycznego bez odwoływania się do wyższych, boskich instancji ‘kosmicznego logosu’.

Koncepcja logosu uobecnia się na obszarze całej starożytnej, greckiej tradycji filozoficznej (zyskując w poszczególnych systemach indywidualny odcień znaczeniowy), potem zaznacza swój wpływ m.in. w doktrynie judaistycznej, chrześcijańskiej, wschodnich religii synkretycznych, na trwałe zakorzeniając się także w warstwie współczesnej przestrzeni językowej (psychologia, filologia, geologia, etc.).