- E
Energia życiowa, siła
twórcza, élan vital (Élan
vital = fr. "pęd życiowy")
Idea energii życiowej stanowiącej esencję i
źródło wszelkich dynamicznych i twórczych
procesów we wszechświecie ze
szczególnym uwzględnieniem dynamiki ludzkich działań
twórczych, duchowego i
artystycznego rozwoju z perspektywy zarówno indywidualnej
jak ogólnoludzkiej,
reprezentowana jest niezwykle bogato zarówno w tradycji
filozofii zachodniej,
jak myśli filozofii Wschodu. Zasada energii przesycającej świat istot
żywych
jest również charakterystyczna dla wielu religii
pierwotnych, w tym rozmaitych
form szamanizmu. Także wiele odłamów
nurtu New Age , jak również
doktryna teozofii opiera się na założeniu istnienia
„wymiaru
energetycznego”, ściśle powiązanego ze światem materialnym i
duchowym.
Élan vital, (élan – franc. zryw, pęd, skok, impet,
rozmach, rozpęd ; vital - franc. życiowy,
żywotny, witalny) centralne
pojęcie koncepcji „ewolucji
twórczej”, sformułowanej przez francuskiego
filozofa Henri Bergsona (1859 –
1941) w dziele „Ewolucja
twórcza”
(1907), oznaczające duchową, twórczą
siłę życiową, przepełniającą świat istot żywych, nadającą mu dynamizm,
będącą
motorem wszelkiego rozwoju i postępu, zarówno w dziedzinie
sztuki, duchowości,
jak również życia codziennego; élan
vital jest podstawą
i
esencją działań twórczych oraz duchowego rozwoju,
źródłem ewolucji świata
ożywionego.
W świetle rozwoju nauk przyrodniczych pojęcie
„tajemniczej duchowej siły twórczej”
zostało zasadniczo zdyskredytowane; Julian
Huxley (1887-1975, angielski biolog i humanista, założyciel Word
Wildlife Fund,
brat Aldousa Huxleya) przyrównał
tłumaczenie zjawisk życia „witalną siłą” do
próby objaśniania działania silnika
lokomotywy poprzez definiowanie go jako „impetu
lokomotywicznego”.
Koncepcję siły witalnej, którą wszelkie
żywe
stworzenia czerpią z energii słonecznej można znaleźć w zachowanych
fragmentach
pism greckiego filozofa Stoicyzmu, Posejdoniosa z Apamei (II w. p. n.
e.).
Teorię siły życiowej (łac. vis vitalis, witalna siła) wprowadził w XVI wieku Jan Baptista van Helmont, (wzorując się m.in. na wcześniejszych koncepcjach alchemicznych) definiując ją jako zagadkową siłę, istniejącą w ustrojach żywych, warunkująca zdolność do syntezy chemicznych związków organicznych.
Witalizm, wywodzący się ze starożytnych tradycji zachodniej medycyny (Hipokrates, zasada czterech humorów, fluidów) zakładał, że siły witalne (niematerialne) są obecne we wszelkich zjawiskach życiowych. Gwałtowny rozwój biologii molekularnej pod koniec XX i w początkach XXI wieku spowodował, że witalizm został uznany za hipotezę, która nie poddaje się testom empirycznym i jest uznawany przez większość naukowców za teorię pozanaukową.
Ideę życiowej, twórczej energii odnajdujemy w doktrynie filozofii indyjskiej, gdzie prana, jedna z naczelnych kategorii hinduizmu, jest energią przenikającą i przesycającą wszechświat na wszystkich jego poziomach – od nieskończonych przestrzeni kosmicznych, po wnętrze najmniejszej żywej komórki; prana jest źródłem wszelkiej aktywności; wigor, siła, witalność, życie, duchowość – wszystkie są przejawami prany. Hinduizm (Joga, Tantryzm, wszelkie indyjskie kulty bogini Śakti) formułuje także koncepcję kundalini, specyficznej energii, mocy duchowej, przedstawianej pod postacią węża drzemiącego w ludzkim ciele w obszarze sacrum (przestrzeń między kością ogonową a pępkiem, tzw. manipura ćakra, jej odpowiednikiem w filozofii chińskiej, szczególnie w taoizmie, także w buddyzmie, jest tzw. tan t'ien, dan tien czyli „pole eliksiru”), który przebudzony wędruje w górę kręgosłupa, przynosząc duchowy rozwój, ekspansję twórczych mocy, wreszcie oświecenie, mokszę.
W praktyce religijnej buddyzmu Diamentowej Drogi stosowane jest tzw. tummo – metoda opanowywania i wzmagania subtelnych energii w ciele przez specjalne medytacje, w efekcie których wywołane zostają ogromne ilości ciepła w ciele praktykującego, co pozwala mu w skrajnie nieprzyjaznych warunkach zimna doświadczać błogości.
Filozofia chińska wyodrębnia pojęcie qi (w transkrypcji japońskiej i koreańskiej – ki) – „życiowego tchnienia”, kosmicznej energii przenikającej cały wszechświat, spajającej materię, która jest jej podlegla; manifestacją qi są wszelkie procesy i zjawiska w przyrodzie. Medycyna chińska oraz tradycyjne sztuki walki (m.in. Taijiquan, Qigong, Kung-fu czy Aikido) dążą do harmonizowania qi, aby osiągnąć zdrowie ciała i szlachetność ducha.
W wielu religiach archaicznych,
szczególnie z
obszaru Polinezji, obecna jest wiara w tajemniczą energię przenikającą
świat
materialny i duchowy, zwaną mana - bezosobową,
niematerialną siłę mogącą przeniknać
żywe lub martwe ciało. Również w wierzeniach Indian Ameryki
Północnej istniała
koncepcja tajemniczej siły, określanej jako manitu
(także manitou)
przenikającej całą przyrodę, której
przejawami są konkretne zjawiska przyrody. Z czasem indiańska koncepcja
siły manitu (reprezentowanej przez
nieskończone zastępy dobrych i złych duchów)
uległa antropomorfizacji (za sprawą działalności
misjonarzy
chrześcijańskich) wyłaniając
postać Wielkiego Manitu (wielkiego
ducha).
W filozofii zachodniej koncepcję siły,
twórczej (a jednocześnie destruktywnej) energii życiowej
podejmują m. in. A.
Schopenhauer (kategoria woli) oraz
F.
Nietzsche (der Wille zur Macht,
wola
mocy).
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Uwagi dodatkowe:
# Prana
# Qi
# Manaizm
# Kundalini
# Tummo