etiudafilozoficzna

Termin mający zastosowanie w systemie jogi, oznaczający świadomość empiryczną, definiowana również jako ‘świetlisty umysł’, ‘rozświetlająca citta’ ; citta posiada trzy aspekty:

1) buddhi, czyli świadomość intuicyjną, mającą cechy przejrzystości i ujawniania, będącą najsubtelniejszym, sattwicznym przejawem Prakriti, w niej zachodzą akty wolicjonalne oraz poznanie rozróżniające (viveka-khyati);

2) asmita, świadomość „jestem”, zapewniające świadomości empirycznej poczucie tożsamości i indywidualności, stanowi rdzeń podstawowego błędu metafizycznego, czyli utożsamienia citty z wieczną Jaźnią, puruszą;

3) manas, umysł, który odpowiada za koordynację psychicznych narządów poznania i działania (buddhindrija i karmendrija), syntetyzuje dane zmysłowe i pośredniczy między narządami poznania i działania a świadomością intuicyjną (buddhi).

Funkcjonowanie świadomości empirycznej podtrzymuje szereg procesów płynących nieprzerwanym strumieniem, zwanych „wirami” bądź modyfikacjami (citta-vritti). Te różnorodne fenomeny świadomościowe dzielą się na pięć podstawowych typów:

1) poznanie prawdziwe (pramana), jako jedyne zjawisko spośród wszystkich citta-vritti sprzyja osiągnięciu ostatecznego celu jogi, wyzwolenia, 

2) wypaczenie (wiparjaja), opiera się na zakłóconym akcie poznania, 

3) fantazjowanie (wikalpa), czyli nadawanie realności znaczeniu pojęcia, nie zaś rzeczy, do której się ono odnosi, 

4) sen głęboki (nidra), to przejaw inercyjnych skłonności świadomości, blokuje przejawianie się zjawisk poznania prawdziwego, 

5) przypomnienie (smriti), zapewnia świadomości empirycznej ciągłość funkcjonowania, magazynuje zjawiska minione, które pozostają w niej w stanie potencjalnej aktywności, możliwości przypomnienia a zatem ponownego przejawienia się.

Citta powstaje na skutek odbicia absolutnej świadomości puruszy w najsubtelniejszym przejawie prakriti, buddhi, świadomość empiryczna ma zatem, tak jak prakriti, trój-gunową naturę.

Istotną rolę w świadomości empirycznej pełni sfera dyspozycyjna (cetas), w której magazynowane są odbicia minionych zjawisk, tzw. sanskary, do których zalicza się każdy akt poznawczy, wrażenie, myśl, intencję. Te ślady przeszłych wydarzeń pozostają w swoistej hibernacji aż do momentu ponownego uaktywnienia. Powtarzające się typy zjawisk świadomościowych owocują kumulowaniem się sanskar jednego rodzaju, które z kolei napędza zachowania i myśli określonego typu; ten proces spiętrzania się sanskar jest samonapędzającym się mechanizmem utrwalającym charakterystyczne dla danego gatunku istot instynkty, a także wszelkie skłonności, nawyki i cechy specyficzne danego podmiotu indywidualnego. Ciąg sanskar jednego  typu określa się terminem wasany.

Podstawowy podział sanskar wyróżnia:

- sanskary wyłaniania, podtrzymujące działanie świadomości empirycznej;

- sanskary  powściągnięcia, pożądane na ścieżce jogi ze względu na właściwości powściągania wszelkich zjawisk świadomościowych.