- A A priori / A posteriori (łac. prior- 'wcześniejszy', posterior - 'późniejszy')
-
Pierwotnie i zgodnie z etymologią przeciwieństwo a priori- a posteriori oznacza przechodzenie od czegoś wcześniejszego do późniejszego. W kontekście gnozeologicznym poznanie a priori byłoby takim typem poznania, które poprzedza czasowo lub logicznie każdy inny typ poznania np. prowadzi rozumowanie od przyczyny do skutku, od zasady do następstwa. Poznanie a posteriori to poznanie na podstawie tego, co późniejsze np. prowadzące od skutku do przyczyny. W sformułowaniu poznawczym termin a priori dotyczy poznania, które nie jest logicznie zależne od doświadczenia (w przeciwieństwie do poznania a posteriori, które jest zależne od doświadczenia zmysłowego). Prawdy są aprioryczne albo aposterioryczne w zależności od tego, czy oparte są wyłącznie na rozumie, czy na empirii.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Uwagi dodatkowe:
- UWAGA: w języku pot. termin a priori często używany jest w sensie: nie posiadający podstaw, bezzasadny, przyjęty arbitralnie, co nie jest zgodne z filozoficznym rozumieniem tego pojęcia: sądy a priori nie muszą być sądami arbitralnymi, bezzasadnymi (por. sądy matematyki).
- W sposób szczególny rozumiane są sądy a priori Poznanie aprioryczne jest więc poznanie czystym, koniecznym i wrodzonym. przez I. Kanta: sądy aprioryczne wyprzedzają i zarazem warunkują wszelkie możliwe doświadczenie. Zob. także: sądy a. analityczne i a. syntetyczne.
- Neopozytywizm traktuje każdy sąd aprioryczny jako analityczny.
- Kwestie sporne w epistemologi na temat dystynkcji a priori / a posteriori:
b) Czy aprioryczne myślenie logiczno - matematyczne może być wywiedzione z doświadczenia?
c) Czy rzeczywiście istnieją pojęcia niewywodliwe z doświadczenia, ale warunkujące doświadczenie (np. pojęcia czasu i przestrzeni)?
# Indukcja
# Dedukcja
# Aprioryzm