etiudafilozoficzna

 

13. Człowiek więc ze swej natury jest istotą mającą bardzo złożone doświadczenia z różnych dziedzin. Próba całościowego ich ogarnięcia, czemu winna służyć filozofia, wydaje się więc zadaniem na prawie ponadludzką miarę.

 

14. Głównym orężem człowieka w jego dążeniu do poznania jest Rozum. Przejawia się w nim wielkość człowieka. Rozum jest zaiste wielkim boskim darem i należy wierzyć w jego zdolność poznania świata. Błądzą więc i służą złemu ci, co podważają zaufanie do rozumu (6).

 

15. Dodajmy, że rzetelnym miłośnikom mądrości nie grozi zbytnie zadufanie do rozumu. Zasadniczą składową ich podstawy jest bowiem krytycyzm wyrażony w naczelnej zasadzie racjonalizmu: Nie umiem niczego słuchać krom argumentu, który po rozwadze wyda mi się najlepszy (Sokrates).

Oraz pokrewna zasada zdrowego rozsądku: Gentelmeni respektują fakty, a więc nie kłócą się o to, czy fakt jest faktem, czy też nie.

A także zasada konkretu: Każdą spekulację filozoficzną i jej wyniki – o ile tylko wiążą się ze światem – sprawdzaj na konkretnych przykładach, jakby przykładaj je do świata. Spekulacja, która ze sfery naszych podstawowych doświadczeń nic nie tłumaczy nie wiele jest warta.

Miłośnicy mądrości wiedzą, że bezkrytyczne zaufanie w cokolwiek, nawet w rozum, to symptom głupoty. Ich wiara w rozum jest więc krytyczna.

 

16. Filozofia jest wiązką nauk. Filozof uprawiający daną dyscyplinę filozoficzną, jak każdy uczony, dąży do wiedzy. Czyli do usystematyzowanego systemu dobrze uzasadnionych odpowiedzi na jasno sformułowane pytania.

Filozofia szuka  jednak czegoś więcej. Szuka rozumienia. Jest bowiem nauką nie tylko gromadzącą fakty, lecz więcej – nauką poszukującą rozumienia. Pojawia się ono wtedy, gdy znajdujemy odpowiedzi na trafnie dobrane, w głąb idące pytania.

 

17. Od pytania o to jaka jest odpowiedź?, ważniejsze jest czasami pytanie o to jakie jest pytanie? Tak właśnie bywa w filozofii.

Bądź więc arystokratą w sztuce doboru i zadawania pytań. Badając problem, dąż do zrozumienia

jego dziedziny.

 

18. Pamiętaj też o racjach serca. O tym, że nie cały świat zamyka się w ramach dyskursu rozumowego. Bądź otwarty na odruchy, porywy i prośby serca. Bądź czujny na pozawerbalny przekaz innych ludzi. Celem filozofii nie jest bowiem pusta i tania pociecha, lecz współ-czucie i rozumienie. Non ridere, non lugere, neque detestari, sed sentire et intelligere!

 

19.  Prawdziwa filozofia ma więc wymiar poznania i wymiar współ-odczucia. Jej spekulacje są pod stałą kontrolą rozumu logicznego (w wymiarze argumentacji i stwierdzania), rozumu praktycznego (w sferze zdrowego rozsądku i poczucia konkretności), oraz władzy sądzenia, władzy smaku, która chroni nas od błahostek, od błędów w postępowaniu, kierując nami tak, jak należy.

 

20. Jak wyglądają przepisy powyższego – maksymalistycznego, merytorycznego i teoretycznego – rozumienia filozofii?

                                                           Wskazówki

 

21. Wyszukaj najpierw stosowne problematy filozoficzne. Z tym człowiek obdarzony naturalną skłonnością do dziwienia się z pewnością nie będzie mieć poważnych problemów.

 

22. Pamiętaj, że w ich rozpoznaniu pomoże ci specyficzna dla filozofii forma pytajników: Co?, Jaki?, Skąd?, Co to znaczy?, Dlaczego?, Jak?, Jak możliwe? Nie unikaj więc takich pytań, nawet jeśli dla profanów brzmią one naiwnie.

 

23. W filozofii powoduj się wyłącznie chęcią poznania. Pamiętając, że poszczególne jej dyscypliny są, albo powinny być, naukami, nie należy zadawalać się byle jakimi odpowiedziami, lecz tylko takimi, które są zgodne ze wszystkimi zasadami naukowej sztuki. Sformułowawszy problem ustal więc dane wyjściowe i postaw wstępne hipotezy. Dąż do rozwiązania danego problemu poprzez krytyczną analizę i argumentację.

 

24. Punktem wyjścia badań filozoficznych jest właściwa analiza danych. I to zarówno analiza lingwistyczna, jak i analiza pojęciowa. Oraz analiza logiczna i analiza ejdetyczna (fenomenologiczna). Ćwicz się więc w sztuce analizy, poprzez studiowanie przykładów dawnych mistrzów oraz poprzez studia systematyczne.

 

25. Niezbędną tutaj okaże się znajomość logiki i podstaw ontologii oraz abstrakcyjnych rudymentów poszczególnych nauk: matematyki, informatyki, fizyki, chemii, genetyki, itp. Pamiętaj o tym, że każda z tych nauk się zmienia. Nawet nauki dedukcyjne, jak logika czy matematyka, choć ich prawdy – przy przyjętych założeniach – są nienaruszalne, są empiryczne w tym sensie, że zmienne w czasie są zarówno problematyka, jak i siatka pojęciowa, a niekiedy obowiązujący w nich paradygment i styl myślowy.

Bądź więc zawsze gotów do zasadniczej rewizji zastanych truizmów i prawd "oczywistych". Bądź też zarazem pewien, że jądro filozofii, prawdziwa filozofia pierwsza, trwa niezależnie od stanu naszej wiedzy. Zmienić może się forma, nie treść.

Filozofia pierwsza jest tym, czym jest, bo jest.

 

26.  Filozofia jest dziedziną autonomiczną. Nie jest jednak samotną wyspą. Filozofuj więc w ścisłej łączności z naukami, szczególnie matematycznymi i przyrodniczymi. W antropologii filozoficznej i etyce zachowaj zaś bliski związek z antropologią biologiczną, naukami kognitywnymi oraz naukami społecznymi.

 

27. Oddziel to, co w filozofii autonomiczne i bezzałożeniowe od tego, co korzysta z innych dziedzin i wiedzy entymematycznej. Opracuj to, co pierwsze w łączności z tym, co drugie.

 

28. Nie wstydź się błędów. Każdy bowiem błądzi. Nawet ten, co nic nie robi, błądzi lenistwem i zaniedbaniem. Walcz z błędami własnymi i cudzymi. Wymaga to wolności wewnętrznej, której przejawem jest samokrytycyzm, oraz odwagi cywilnej. Pamiętaj jednak, że "Rozum ma prawo do walki z błędem" (Thomas Jefferson).

 

29. Niezależnie od trudów i przeszkód celem zasadniczym człowieka, który najpełniej wyraża się w filozofii i nauce, jest poszukiwanie prawdy. Człowiek to istota z natury swej ciekawa i dążąca do prawdy.

W tym ukazuje się wielkość zarówno rozumowa, jak i moralna człowieka.

"...Gdy człowiekowi odbierze się prawdę, wszelkie próby wyzwolenia go stają się całkowicie nierealne, ponieważ prawda i wolność albo istnieją razem, albo też razem marnie giną."(7)

 

30. "Nie istnieje moralność bez wolności. [...] Jeśli istnieje prawo do poszukiwania prawdy na własnej drodze, to bardziej podstawowy w stosunku do niego jest ciążący na każdym człowieku poważny obowiązek moralny szukania prawdy i trwania przy niej, gdy się ją odnajdzie."(8) Wszystko podporządkuj więc poszukiwaniu prawdy.

 

31. Jak więc filozofować? Odpowiedź brzmi: Respektując dorobek poprzedników i osiągnięcia nauk. Systematycznie. Szanując fakty. Całościowo. I odpowiedzialnie – odpowiedzialnie naukowo i odpowiedzialnie filozoficznie (Roman Ingarden).

 

32. Filozofuj całościowo. To znaczy – staraj się odpowiedzialnym filozofowaniem objąć cały świat człowieka. Otaczający go świat konkretów, świat materialny. A także świat przeżyć psychicznych. Świat uczuć i świat myśli. Świat wytworów i odkryć człowieka. Świat kultury. Świat idei i świat wartości. Świat nauki. Świat ciała i Świat ducha.

Dąż do przywrócenia filozofii jej mądrościowego i całościowego charakteru.

 

33. Filozofię naukową (w skrajnej, idealnej postaci – filozofię logiczną) tworzą wyłącznie ci, co uprawiając filozofię postępują jak naukowcy. Recepta na filozofię naukową jest bowiem prosta. Uprawiaj ją tak, jak uprawia się naukę: ....prawdziwa metoda filozofii nie jest żadna inna, jak tylko metoda nauk przyrodniczych... (Franz Brentano); metoda filozofii jest ...metodą nauk ścisłych, czyli racjonalnych... (Kazimierz Twardowski).

Głównym (acz nie jedynym) narzędziem uprawiania filozofii naukowej jest logika: ogólna – w trakcie wstępnej analizy pojęciowej, oraz formalna – podczas rozwijania wyników tej wstępnej analizy w teorie. Logika ... dostarcza filozofii metody badawczej, tak jak matematyka dostarcza metody fizyce ... (Bertrand Russell).

 

34. Rozwińmy przytoczony wyżej przepis na filozofię naukową:

 

I Zacznij od wyraźnego postawienia pytań. Sprecyzuj je. Wydziel pytania centralne w rozważanej kwestii, o ile takowe są.

Nie unikaj pytań trudnych. Nawet tych najtrudniejszych – z samego jądra filozofii. Filozofia logiczna bowiem tylko wtedy spełni swe zadanie, gdy owocnie podejmie główne problemy realnej filozofii.

Unikaj lekceważącego odsuwania pytań trudnych na rzecz podstawionych na ich miejsce pytań zastępczych.

II Pamiętaj, że kluczem do sukcesu jest rozkład problemów złożonych na prostsze, trudniejszych na łatwiejsze. Nie osądzaj pochopnie problemów rzeczywistej filozofii, nawet mrocznych, jako pseudoproblemów.

III Odsiej ziarno od plew. Zacznij od wstępnej analizy pojęć prowadzonej za pomocą podstawowych technik analizy filozoficznej: lingwistycznych, semiotycznych, fenomenologicznych oraz,  last not least, logicznych.

Analizuj przykłady i kontrprzykłady. Część z nich wybierz jako modele wzorcowe.

Staraj się uchwycić przekaz metafor i mitów, sens symboli, które pojawiły się w związku z interesującą Cię sprawą. Wyrażają one wszak pewną wiarę (prawiedzę) zbiorową. Pewien przekaz. Rezultat preracjonalnych prób zrozumienia.

IV Zbierz informacje na temat badanych problemów. Zgromadź i przemyśl to, czego w rozważanej sprawie dokonali rzetelni filozofowie, oraz to co w kwestiach pokrewnych ustalili uczeni z innych, relewantnych dla danego problemu, dziedzin.

Zaufaj sprawdzonym fachowcom. Także kolegom, o ile masz ku temu podstawy. Pamiętajmy, że na zaufanie, jak i na jego utratę trzeba zarobić.

Korzystaj z dzieł mistrzów, staraj się poznać ich warsztat, nawiązuj do ich osiągnięć, kontynuuj ich pracę.

Nie zaczynaj wszystkiego od nowa. Filozofia naukowa jest dziełem zbiorowym, a nie popisem solistów.

 

V Wynikami swej pracy dziel się z innymi. Korzystaj z wyników cudzej pracy (nie anonimowo – rzecz jasna). Daj innym korzystać z wyników swej pracy. Czytaj i dyskutuj.

Dąż do stworzenia środowiska naukowego.

Bądź entuzjastą. Pamiętaj, że dzieło małowiernych zwykle jest małowartościowe.

 

VI Po pracach przygotowawczych rozpocznij badania systematyczne. Postaw hipotezy. W wyniku analizy wstępnej wydziel prawdy podstawowe, jasne, wyraźne i intuicyjne. Część z nich potraktuj jako aksjomaty. Zacznij wyprowadzać twierdzenia, dedukuj. Rozbuduj teorię tak dalece, jak to możliwe i rozsądne. Twierdzenia teorii są jej owocami. Pamiętaj, że  po owocach ich poznacie je.

 

VII Pamiętaj, że celem filozofii logicznej jest budowa teorii filozoficznych. A więc, gdy masz już aksjomaty, to wnioskuj. Rozumuj. Poszukuj nie tylko twierdzeń, lecz także nowych dowodów. Pamiętaj, że terminom teorii aksjomatycznej znaczenie nadają nie tylko aksjomaty i wzorcowe modele, lecz także dowody.

 

VIII Porównuj stale wyniki teorii, jej twierdzenia z intuicją przewodnią, oraz z intuicją wyjściową, o ile tylko różni się ona od intuicji przewodniej.

Poza zasadniczymi zasadami krytycznego racjonalizmu, wyliczonymi w §14 oraz zasadą z punktu VI, kieruj się zdrowym rozsądkiem i poczuciem realności.

Nawet podziwiając wyniki pewnej spekulacji filozoficznej, respektuj konstatacje zdrowego rozum, gdy zachodzi potrzeba:

            A. Nie ulatujmy.

            B. Nie przesadzajmy.

            C. Czy też na zasadę księdza Kamińskiego (9) przydatną gdy namawiają cię do rzeczy sprzecznych ze zdrowym osądem (na przykład, gdy kuszą                        postmoderniści): O tak daleko to ja nie idę!

 

IX Bądź krytyczny. Nie ufaj narzędziom. Pamiętaj o ograniczeniach logiki. O tym, że jak zajdzie potrzeba, to stosowny system logiczny z pewnością się znajdzie.

Nie przedobrzaj, to znaczy nie wymuszaj wyników filozoficznych przez często arbitralny dobór rachunku logicznego.

 

X Nie trać jednak podstawowego zaufanie w logikę klasyczną. Pamiętaj, że logika, to etyka mowy i myśli (Dictum Łukasiewicza).

 

XI Nie cofaj się od razu tam, gdzie czegoś nie rozumiesz. Pamiętaj, że paradoksy w końcu poszerzają rozumienie.

 

XII Unikaj przeformalizowania. Formalizacja, to prawda, jest ideałem. Ale nadmiar zabija ideał, tak jak nadmiar cukru zabija przyjemność i korzyść z jego użycia. A wiec nie przesładzaj.

 

 

                                                         Miejsce filozofii logicznej

 

35. Filozofii logicznej wzorców dostarczają szczytowe osiągnięcia metody aksjomatycznej w ogóle: aksjomatyzacja geometrii przez Euklidesa, mechaniki i optyki – przez Newtona, logiki klasycznej – przez Leibniza, Boole'a i Fregego, arytmetyki liczb naturalnych – przez Dedekinda i Peano, teorii mnogości – przez Cantora, Zermelę i innych, topologii – przez Hausdorffa i Kuratowskiego, mereologii klasycznej – przez Leśniewskiego, teorii systemów dedukcyjnych – przez Tarskiego.

 

36. W każdym z tych przypadków aksjomaty płyną z jasnej oraz wyraźnej oraz głębokiej intuicji. Oparte na nich teorie jak by rozwijają intuicje wyjściowe, rozciągając je na coraz szersze dziedziny. Logika jest w nich jak światło. Z mroku wydobywa fragmenty niewidocznego dotąd krajobrazu.

 

37. Z punktu widzenia filozofii logicznej, filozofia dzieli się na filozofię logiczną i filozofię pozalogiczną. Druga z nich rozpada się na filozofię prelogiczną (10) oraz filozofię nielogiczną:

          

 

Odnośnik zewnętrzny  Por. Czym jest dla mnie filozofia?                                      M. Żelazny