Siląc się na poszukiwanie poprzez dzieje historyczne prazasad mających wpływ na ukształtowanie się współczesnego rozumienia, tego co nazywamy filozofią hermeneutyki należałoby rozpocząć, jak sądzę, od myślenia mitycznego, później religijnego i towarzyszącego mu nastawienia egzegetycznego. Dopiero mniej lub bardziej krytyczny namysł nad treścią przekazu mitycznego, czy religijnego -chęć jego przekładu lub powtórnego wyłożenia- sprawił, że możliwa stała się sztuka hermeneutyczna. W takich ramach odniesienia, jako wymaganie rozjaśniania i intepretowania słowa, można poszukiwać przyczynku dla narodzin hermeneutyki.  W tym nurcie działań uwikłani są stoicy, których pochłaniało alegoryczne przekładanie mitów, podobnież tradycja patrystyczna, jak i późniejsze przedsięwzięcia teologii wczesnoprotestanckiej przyczyniły się do szerszego zainteresowania i kształtowania hermeneutyki teologicznej (hermeneutica sacra) . Spróbujmy prześledzić losy hermeneutycznej wykładni wybierając z całokształtu przejawów działań hermeneutycznych (nie zawsze nazywanych takim terminem) te, które wniosły szczególny wkład w przebieg myślenia hermeneutycznego.

W szerokim sensie o hermeneutyce mówimy wówczas, gdy istnieje myśl ujęta w słowa, która posiada wielość możliwych odczytów, i na tej podstawie 'domaga się' dalszej interpretacji. Myśl ujęta w słowa może być przedmiotem odniesienia (dla interpretacji) już w  fazie jej artykulacji,  to jest wówczas, gdy słowo zostało wypowiedziane. Przełomowym jednak wydarzeniem w rozwoju myślenia okazała się pierwsza próba spisania mowy.  Pismo, pomimo wielu wad o których wspomnimy, posiada znaczącą przewagę nad mową: pozwala unieruchomić mowę, zakotwiczyć efemeryczną strukturę wypowiedzi mówionej na trwalszym niż ona sama materialnym nośniku.  Zabieg ten pozwala nie tylko na  wielokrotne powracanie do rzeczy już pomyślanej przez naszych historycznych poprzedników. Podejmijmy próbę spójrzenia na to zagadnienie nieuzbrojonym okiem człowieka, który przyzwyczajony do dźwięków wyrażających stany emocjonalne towarzyszy plemiennych, obecnych również w  pierwotnych rytuałach, w twórczości śpiewu i tańcach skłania się ku utrwaleniu plemiennych impresji dotyczących świata. By podążać naszym tropem wyobrażeń o przejściu od kultur oralnych do kultury pisma zajrzyjmy do wnętrza jaskiń, tam bowiem kryją się jedne z pierwszych utrwalonych intuicji na to, jak dokonać spisania myślenia.








  Za sprawą przedstawienia na ścianie jaskini obrazów,  poprzez  spisanie  na fizycznym materiale doświadczeń i wyobrażeń człowieka jaskiniowego, otrzymujemy możliwość prowadzenia dociekań antropologicznych, wysnuwania możliwych fabuł jego rozwoju kulturowego, zachowań społecznych i kształtu ówczesnej myśli. Choć nie zachowały się w dużej ilości wytwory przejawów twórczych człowieka pierwotnego, to jednak możliwe jest teoretyczno-spekulatywne rozrysowanie  umysłowości późniejszych kultur oralnych i ich skontrastowanie z kulturami piśmiennymi. Pozwoli to w wielkim skrócie przybliżyć wagę myślenia poprzez tekst, a jednocześnie dotrzeć do istotnych źródeł myślenia hermeneutycznego. Okaże się wówczas, że  obrazowanie  za pomocą symboli (w szczególności pisma) pociągnie za sobą zespół zachowań interpretacyjnych dążących albo do starannego przestrzegania tego, co w piśmie dane dosłownie, lub też do dalszego wykładania poprzez to, co dane literalnie, warstwy symbolicznej tekstu.

 

 

na podstawie Goody J., The domestication of the savage mind, Cambridge 1977.

 

 

Powyższy wykres nakreślił w przybliżeniu  linie graniczne, pomiędzy przedtekstualną fazą wyjściową, a okresem kultury współczesnej, której przejawy intelektualne odbywają się w znacznej mierze w oparciu myślenia o słowo spisane.  Chociaż jest to historyczny model porównawczy relewantnych cech myślenia w jezyku, nie jest tak, że proces przejścia pomiędzy oboma typami kulturowymi był jednorazowy. Podobnież jednostki  opisowe przedstawione w tabeli  są wymienne pomiędzy sobą, znaczy to, że elementy charakteryzujące kultury oralne nie należą wyłącznie do cech kultur wymarłych.  Z kulturami oralnymi spotykamy się również współczesnie (por. dla przykładu niepiśmienne plemiona afrykańskie, które nie  przejawiają umiejętności czytania tekstów, lecz również  fotografii).  Istnieje wiele podobieństw o filozoficznym podłożu po obu stronach linii granicznej (zainteresowanych odsyłam do tekstu Goody'ego).

Istotę tabeli można również przedstawić w następujących punktach akcentujących skutki  zmiany systemu komunikacji (od słowa ku pismu):

 

a)   kumulatywność przekazu informacji:  szerszy zakres informacji mógł zostać przechowywany i skierowany do potencjalnego odbiorcy  

b) krytyczne  podejście do wypowiedzi: możliwość dokładnej analizy dyskursu spisanego (możliwość powrotu do tekstu, rozłożenie wypowiedzi zawartej w tekście na prostsze składniki, = możliwość prowadzenie badań nad tekstem wraz z jego instrumentalizacją)

c)   rozwój dwóch alternatywnych podejść do treści spisanych:  sceptycyzm lub podejście  ortodoksyjne 

d)   pojawieniu się wypowiedzi złożonych o treściach czysto abstrakcyjnych i w swej ogólności oderwanych od kontekstowości

e)   narodziny racjonalnej  nauki, opartej na fundamencie dyskursu logiczno-matematycznego (język formalny)

Zadajmy wreszcie pytanie o istotę poczynionych dystynkcji dla obszaru hermeneutycznego.  Jakie elementy z dualnego podziału na kultury oralne i piśmienne mogłyby mieć przełożenie na istotne relacje zachodzące pomiędzy tym, kto interpretuje, a tym, co jest interpretowane? Zdaniem Hansa-Georga Gadamera wszelki tekst pisany stanowi uprzywilejowany przedmiot hermeneutyki.  By hermeneutyka, rozumiana jako sztuka interpretacji, mogła nosić status 'nieskrępowanej' wykładni, czyli taki, jaki zazwyczaj ma się na myśli mówiąc o niej współcześnie, musiała przejść proces powolnego odłączania się od absolutystycznego rozumienia treści tekstów świętych. Tam, gdzie treść musi być rozumiana podług jednej wykładni, nie ma miejsca na interpretację. Przyzwolenie na rozumiejące wyjaśnianie, otwarte na konkurencję ze strony innych interpretacji,  jest  elementem koniecznym dla zaistnienia procesu hermeneutycznego. Interpretacja może zachodzić w oczywisty sposób w kulturze, w której słowo ma postać jedynie dźwiękową i nie jest spisane, jednakże w sposób pełny zachodzi tam, gdzie język ewoluuje wraz ze zdobyciem technicznych narzędzi pozwalających dokonywać refleksyjnych na nich operacji.  Techniczne zdobycze, o których mowa, opierają się między innymi na zdolności uprzedmiotowienia języka, sprawienia, by stał się on jedynie instrumentem, dzięki któremu moglibyśmy na przykład wyrażać nasze stany wewnętrzne. Konsekwentne utrzymywanie tego stanowiska doprowadza zatem do obniżenia rangi funkcji performatywnej języka, tak charakterystycznej dla językowych działań kultur magicznych. Wraz z możliwością odnoszenia się do słowa spisanego rośnie jednocześnie ilość materiałów egzegetycznych i spekulatywnych, możliwe staje się całościowe dokonywanie translacji i tłumaczeń z innych języków. Wreszcie, możliwe staje się  przeprowadzanie operacji formalnych na warstwicy logicznej języka. W taki też sposób stanęliśmy u wrót myślenia hermeneutycznego, twierdząc, że punktem wyjścia, a także warunkiem niezbędnym  dla myślenia jest język. Do pytania o nierozerwalność myśli od języka wrócimy powtórnie omawiąjąc wiek XX.

Dzieje hermeneutyki nie toczyły się wyłącznie podług zegara wybijającego rytm interpretacji tekstów sakralnych, choć te zdominowały myślenie hermeneutyczne w okresie średniowiecza i renesansu.  Hermeneutyka w czasach nowożytnych nie rozwija sie systematycznie, jest narzędziem implicite włączonym w interpretację tekstów filologiczno-teologicznych. Wzrost zainteresowania hermeneutyką zostaje spowodowany protestancką działalnością Marcina Lutra, który wraz z  Melanchtonem oraz Flaciusem Illyricusem wprowadzili jedną z pierwszych  nowożytnych hermeneutycznych teorii Biblii.

Za ojców założycieli współczesnej filozofii hermeneutycznej uważa się Schleiermachera, Droysena i Diltheya. Stanowili oni inspirację dla hermeneutyki egzystencji, którą podjął Heidegger, a także później Gadamer, czy Ricoeur. Ponieważ dokonaliśmy krótkiej wedrówki historycznej przez istotne wydarzenia mające decydujące znaczenia dla przejawów myślenia hermeneutycznego spróbujmy nie poddawać się kuszącej teleologicznej interpretacji,  niekiedy  faworyzującej osiągnięcia współczesnych filozofów hermeneutycznych, pojmując ich wytwory intelektu jako zwieńczenie możliwości wykładania. Teleologiczne rozumienie przemian dziejowych spaja zespół wydarzeń następujących po sobie za pomocą pojęcia celu i uznaje to pojęcie za przewodnie, co prowadzi do przekonania, że rzeczywistość (również historyczna) jest ukonstytuowana według rozumnego zamysłu (zob. teleologia/finalizm w Słowniku terminów filozoficznych).

Należy jednak unikać przedstawiania dziejów hermeneutyki jako procesu teleologicznego, który wychodząc od antyku, poprzez reformację i romantyzm, miałby się spełniać w hermeneutyce filozoficznej. Taki sposób prezentacji faktycznie miał miejsce (...) wedle następującego modelu: w czasach antyku i patrystyki istniały tylko częściowe reguły hermeneutyczne; dopiero Reformacja Lutra przyczyniła się do rozwoju systematycznej hermeneutyki, która u Schleiermachera stała się powszechnie ogólną nauką o sztuce rozumienia; Dilthey podniósł tę hermeneutykę do rangi ogólnej metodologii nauk humanistycznych, natomiast Heidegger osadził na solidnych podstawach ludzkiej faktyczności hermeneutyczny sposób stawiania pytań; uniwersalną hermeneutykę Heideggera opracował ostatecznie Gadamer w postaci teorii powszechnej dziejowości oraz językowości naszego doświadczenia. Tak uniwersalnie rozumiana hermeneutyka znajdzie wreszcie krytyczne kontynuacje w teologii, literaturoznawstwie, krytyce ideologii, teorii nauki oraz w praktycznej filozofii. Jean Grondin, Wprowadzenie do hermeneutyki filozoficznej, Kraków 2007, s. 12-13

Powyższy cytat poszerza nasz obszar zagadnień o jeszcze jeden wątek, który powinien dostrzec uważny czytelnik. Przyjrzyjmy się powtórnie fragmentowi: "Heidegger osadził na solidnych podstawach ludzkiej faktyczności hermeneutyczny sposób stawiania pytań; uniwersalną hermeneutykę Heideggera opracował ostatecznie Gadamer w postaci teorii powszechnej dziejowości oraz językowości naszego doświadczenia." Do tej pory mówiliśmy o hermeneutyce jako narzedziu pozwalającym na objaśnianie tekstów w modelach interpretacyjnych. Tutaj zaś nie ma mowy o tekście jako takim, lecz pojawiają się wyrażenia przywołujące 'ludzką faktycznośći' oraz językowy wymiar 'naszego doświadczenia'. Następuje rozszerzenie zastosowania hermeneutyki, rozciągnięcie jej obszaru przedmiotowego na świat naszej codzienności, gdzie twórczość nakierowana na stworzenie tekstu jest jedynie jednym z możliwych przejawów działań człowieka. Poza warstwą tekstualną rozciąga się pejzaż czynności codziennych, w których uwikłany jest człowiek; głównie w obrębie tego obszaru praktycznego działania skupi się refleksja myślowa przedstawicieli XX wiecznej filozofii hermeneutycznej (w szczególności Heidegger).