etiudafilozoficzna

        wirtualne czasopismo filozoficzne

Wprowadzenie do gramatyki generatywnej.

1. Słowem wstępu

Wprowadzenie do gramatyki generatywnej ma na celu naszkicowanie głównych problemów i pojęć stosowanych w  obszarze współczesnej lingwistyki wraz z nakreśleniem leżących u podstaw generatywności założeń filozoficznych. Pojęcie generatywności stało się ostatnio niezwykle tętniącym źródłem, przy pomocy którego można budować teorię języka. Przyjrzymy się, czy rzeczywiście zasadnie.

Pojęcia i zagadnienia kluczowe:

• gramatyka uniwersalna i struktura głęboka
• pojęcie transformacji
  
• gramatyka opisowa, generatywna (GG),  transformacyjno-generatywna  (GTG)
• teoria rządu i wiązania (teoria zasad i parametrów) oraz minimalizm
• modularyzm i neurolingwistyka
• strukturalizm, behawioryzm (B.F. Skinner), konstruktywizm (J.Piaget), adaptacjonizm (S.Pinker)
• konsekwencje filozoficzne 
• AI
  

2. Gramatyka generatywna z lotu ptaka

Gramatyka generatywna zamierza wyjaśnić kompetencję mówiącego (słuchającego) w zakresie tworzenia (rozumienia) zdań danego języka, polegającą między innymi na tym, że każdy mówiący jest zdolny do konstruowania zdań, których dotąd nie zbudował, a słuchający do rozumienia zdań, których dotąd nie słyszał. Inaczej mówiąc, każdy użytkownik języka jest w stanie rozstrzygnąć, czy dane zdanie należy do języka, w którym się wypowiada (jest poprawne w tym języku), czy też doń nie należy (jest w nim niepoprawne). Zdolność ta tłumaczy się faktem rozporządzania przez mówiącego skończoną liczbą reguł gramatycznych, za pomocą których tworzy on syntagmy i zdania ze znanych sobie wyrazów.

Gramatyka generatywna jest skończonym zbiorem reguł (zwanych regułami gramatycznymi), który wymienia wszystkie ciągi i przypisuje każdemu z nich opis strukturalny, na który składa się zbiór elementów tworzących ciąg, jego szyk wewnętrzny i zewnętrzny oraz każda inna informacja gramatyczna potrzebna do określenia sposobu, w jaki dany ciąg został użyty i zrozumiany.

Teoria generatywna nie jest gramatyką mówiącego (to jest systemem, który wyjaśnia sposoby kodowania przekazu przez nadawcę), ani też słuchającego (to jest systemem opisującym sposoby dekodowania otrzymanego przekazu). Jest ona neutralna względem rozróżnienia nadawca-odbiorca.

Według Chomsky'ego (1965) należy rozróżniać kompetencje mówiącego, czyli jego zdolność rozpoznawania i stosowania reguł gramatyki od realizacji aktu mowy (ang. performance). Gramatyka generatywna wyjaśnia kompetencje, lecz nie realizację.

2. Krótka historia problemu i podstawowe pojęcia w językoznawstwie

Przekonanie, jakoby język charakteryzował się pewnymi uniwersalnymi mechanizmami umożliwiający komunikowanie się, zostało zaadaptowane w badaniach lingwistycznych Noama Chomsky'ego w połowie XX wieku. Uniwersalny wymiar języka miałby być zagwarantowany tezą, że każdy człowiek posiada wrodzoną predyspozycję do wykształcenia w sobie  umiejętności językowych.

?         Co sprawia, że niektóre wyrażenia językowe klasyfikujemy jako niepoprawnie wygenerowane.

                        She not does  never make fun of herself.      
?       Czy można podać ogólne reguły budowy zdań, wyodrębniając podstawowe części budulcowe, formujące sieci strukturalne
              (najlepiej: reguły charakterystyczne dla danego języka, ale mające zastosowanie przez analogię do innych jezyków).    

Przedstawiciele:

1. Ferdynand de Saussure
2. Jan Baudouin de Courtenay (1845-1929) & Mikołaj Kruszewski (1851-1887)  : opracowanie podstaw fonologii, morfologii i składni
3. Praska szkoła strukturalistyczna (ok.1926-1939)

• Roman Jakobson (1896-1982) : opracowanie podstaw fonologii
• Vilém Mathesius (1882- 1945): opis zasady rozczłonkowania zdania
• Nikolaj Trubeckoj (1890-1938) : opracowanie podstaw fonologii

     5. Kopenhaska szkoła strukturalistyczna (ok.1931): glossemantyka

• Louis Hjelmslev (1899-1965)
• Viggo Brøndal (1887- 1942)
• Hans Uldall (1907-1957)

Ferdynand de Saussure: Kurs językoznawstwa ogólnego (1916)   

Struktura =  układ powiązanych elementów   

Język = układ powiązanych ze sobą znaków  

?       Język jako sieć zdań złożonych z najprostszych elementów atomowych.

Przykłady elementów składających się na język (od atomowych do 'makroskopowych'): fonemy, głoski, morfemy, wyrazy, zdania. 
Z fonemów zbudowane są morfemy, z morfemów wyrazy, z wyrazów zdania.

Posiadanie przez coś struktury wskazuje, że elementy budulcowe tej struktury wchodzą ze sobą w relacje (np. nadrzedności, podrzędności). Centrum zainteresowania strukturalistów leży wokół badania formalnych związków/relacji, które gwarantują istnienie języka jako systemowej całości. Priorytetowym zadaniem jest tu rozbiór języka ze względu na jego budowę, wyróżnienie części elementarnych (atomowych) oraz wyjaśnienie na czym polega zjawisko syntaktycznej kompozycjonalności języka, czyli jak z jednostek elementarnych poprawnie generować wyrażenia złożone.

Niebagatelnym osiągnięciem strukturalizmu było 'wywalczenie' dla językoznawstwa autonomii w szeregu innych dyscyplin naukowych, poprzez swoje badania posługujące się metodami matematyczno-analitycznymi nauka o języku odcięła się od psychologizmu.

Najmniejsza jednostka językowa = fonem (zespół cech dystynktywnych służących odróżnianiu form wyrazów) » fonologia

Fonemy same w sobie nic nie znaczą, mogą jednak wnosić znaczenie , gdy łączą się w formy wyrazów.

Przykład: z fonemów /c/,/ h/,/ u/,/s/,/ t/,/ r/,/ y/,/ l/,/ e/,/ c/  możemy utworzyć wyraz, który posiada znaczenie: strychulec.

fonetyka= nauka o języku, która analizuje cechy słyszalne głosek (akustyka), czy sposób ich wymawiania (artykulacja)

» morfologia=  nauka o języku, która opisuje budowę wyrazu i odmianę (fleksję), klasyfikuje także części mowy (np. rzeczownik, czasownik).

Składnia= opisuje części zdania (np. podmiot, orzeczenie, dopełnienie) oraz związki zdaniowe (np. zgody, rządu, przynależności, szyk)

Najmniejsza jednostka językowa posiadająca znaczenie = morfem 

morfem leksykalny= samodzielnie występujący element językowy posiadający znaczenie np. ja, kot, tam
morfem gramatyczny=  najmniejsza jednostka językowa posiadająca znaczenie, lecz nie występująca samodzielnie, np. -ek (forma tworzaca zdrobnienia)

Odmiana wyrazów= fleksja

dystrybucja= zbiór otoczeń danego elementu językowego. 
Przykład dystrybucji: Sapiący stróż ruszył w pogoń za [...] sprytnym złodziejem, który uśpiwszy psa dozorcy ukradł  zegarek.  Dystrybucją jest zbiór wszystkich tych wyrazów, które mogą wystąpić w miejscu '[...]' nie naruszając poprawności syntaktyczno-semantycznej zdania.

Słowotwórstwo= tworzenie wyrazów przy pomocy odpowiednich morfemów, przedrostków lub przyrostków (rosnąc- przerośnięty, walka- waleczny)

Performancja= wykonanie działań językowych

Lingwistyka mentalistyczna= dyscyplina zajmująca się procesami i mechanizmami tworzącymi i przetwarzającymi struktury językowe w toku mówienia, pisania i rozumienia (tu: lingwistyka jako dział psychologii kognitywnej). Jej cel polega na opisaniu relacji jaka zachodzi pomiędzy językiem a umysłem poprzez odwołanie się do analizy języka naturalnego.

Semantyka= dyscyplina zajmująca się znaczeniem.

Definiowanie znaczeń wyrazów: semantyka leksykalna. Bez posiadania znaczenia wyrazów mamy trudność w ustaleniu:

• zbioru fonemów
• jakie elementy języka klasyfikujemy jako morfemy leksykalne, a jakie do gramatyczne
• możliwości analizy zdań

Główny podział mowy (langage) wg Ferdynanda de Saussure'a

LANGAGE

1) LANGUE= ogólny i abstrakcyjny system językowy (język jako zespół reguł)

2) PAROLE=konkretne  i jednostkowe użycie języka (mówienie)

Główny podział znaku

1) SIGNIFIANT= znak jako część znacząca (forma)

2) SIGNIFIÉ= znak jako część oznaczana (obiekt należący do oznaczanego zbioru)

Gramatyką umysłu nazywamy zespół operacji mentalnych, które mogą zostać uświadomione na poziomie metarefleksji oraz których wynikiem jest język naturalny. Badacz gramatyki umysłu poszukuje reguł, na których operuje podświadomy mechanizm językowy, podobnież próbuje rozstrzygać czynniki, które pełnią role decydującą w uznawaniu jakichś zdań za gramatyczne.Zastanawia go fakt łączenia jednostek elementarnych w większe całości, tworzące strukturalne uporządkowanie.

?       Co przesądza o tym, że niektóre zdania nie są uważane za gramatycznie  poprawne,  nie są w użyciu przez użytkowników języka?
np. Mój wielki brzuch napewno nie został spowodowany obżarstwa.

?       Co przesądza o tym, że jesteśmy w stanie rozumieć zdania, których nigdy wcześniej nie słyszeliśmy?

?       Czy powyższe pytania można wyjasnić poprzez odwołanie się do subosobowych mechanizmów mentalnych (ew. do zapisu genetycznego)?

Gramatyka transformacyjno-generatywna