Dżinizm, geneza i podstawowe założenia

Początków zaistnienia idei dżinizmu upatrywać należy w okresie intensywnych przemian społecznych, politycznych i ekonomicznych jakie miały miejsce w Indiach w VI w. p. n. e. Wówczas to władza państwowa zaczęła ulegać centralizacji, powstawały silne ośrodki miejskie, ulegał umocnieniu status warstwy średniej, rozwijał się handel i gospodarka monetarna; był to również czas konfliktów zbrojnych. O ile od najazdu plemion aryjskich na Indie w poł. II tysiąclecia p. n. e. trwała dominacja Aryjczyków w sferze politycznej, społecznej, religijnej (supremacja bramińska), teraz niearyjska ludność miejscowa zaczęła asymilować się ze społeczeństwem aryjskim, co oznaczało również jej autonomizację w sferze intelektualnej i szansę wyartykułowania potrzeb i przekonań; równocześnie do Indii przybywali kolejni najeźdźcy: Grecy, Hunowie, Śiakowie, którzy  z czasem przyczynili się do metamorfozy aryjskiego wzorca państwowości monarchistycznej w republikę, czy też konfederację plemion (rządy były tam sprawowane przez zgromadzenie, a nie przez króla). Skutkiem tej złożonej sytuacji polityczno-społecznej było silne intelektualne ożywienie a w efekcie wyodrębnienie się wielu systemów filozoficzno-religijnych: przede wszystkim buddyzmu, sankhji, wajsiesziki, oraz dżinizmu.

Za założyciela dżinizmu uważa się (współczesnego Buddzie Gautamie) Wardhamanę (Vardhamāṇa, ‘wzrastający’, ‘powodujący wzrost’) o przydomku Mahawira (Mahāvīra, ‘wielki bohater’) i Dżina (Jina, ‘Zwycięzca’). Przyjmuje się, że żył ok. 540-478 r. p. n. e. (istnieje rozbieżność w datowaniu w zależności od poszczególnych tradycji dżinijskich nurtów, jak choćby pomiędzy śwetambarami a digambarami).  Mahawira jest także uważany za dwudziestego czwartego, ostatniego ‘naszych czasów’ tirthankara. Wardhamana urodził się w Waiśali w miejscowości Kundagrama (obecnie stan Bihar). Pochodził z rodu kszatrijów: jego rodzice Siddhartha i Triśala spokrewnieni byli z rodami rządzącymi w królestwach Wideha i Magadha. Gdy Wardhamana skończył trzydzieści lat, po śmierci rodziców i za zgodą swego starszego brata, opuścił dom (porzucając też swą żonę, Jasiodę i córkę), rozpoczynając 12 lat, 6 miesięcy i 15 dni tułaczki, spędzanej w skrajnej ascezie i umartwieniach; po tym czasie spędził dwa i pół dnia na słonecznym skwarze, przy drzewie Vatica Robusta, pod którym osiągnął wyzwolenie (moksza, nirwana), dostępując doskonałego poznania (kevala-jñāna), a zatem stając się tirthankarem, wyzwolonym za życia.

Jakkolwiek Wardhamana uważany jest za założyciela dżinizmu, faktycznie był on swoistym kontynuatorem i reformatorem istniejących już dużo wcześniej ruchów ascetycznych (śramana), związanych z archaicznymi wierzeniami rdzennej ludności Indii i odrzucających ortodoksyjny rytualizm wedyjski.

Co więcej tradycja dżinijska przyjmuje, że Wardhamana miał poprzednika, Parśwę (Parśva-nātha, dwudziesty trzeci z tirthankarów ‘naszych czasów’, VIII-VII w. p. n. e.), który ustanowił podstawowe religijne przesłanie i reguły postępowania, przejęte później i twórczo przetworzone przez Mahawirę i zaadoptowane na łono doktryny dżinizmu.

Cztery reguły ustanowione przez Parśwę (wedle tradycji pism kanonicznych):

1)      ahimsā- powstrzymanie się od zadawania cierpienia wszelkim istotom żywym

2)      satja - powstrzymanie się od kłamstwa

Wardhamana rozszerzył listę reguł Parśwy o 5) nakaz wstrzemięźliwości płciowej, a w przypadku mnichów i mniszek, całkowity zakaz stosunków seksualnych. Wzbogacił także reguły zakonne o nakaz spowiedzi.

Drogę do osiągnięcia wyzwolenia wyznaczają tzw. trzy klejnoty (tri-ratna):

1)      należyte postępowanie (samyac-cāritra, na które składa się pięć reguł ustanowionych przez Parśwę i Wardhamanę),

2)      należyte spojrzenie (samyag-darśana),

3)      należyte poznanie (samyaj- jñāna)

Współcześnie dżinizm jest podzielony na dwa nurty:

1)      digambarowie (‘odziani w przestwór’), nazwa pochodzi od dawnej tradycji, która nakazywała mnichom digambarysjkim chodzić nago; obecnie digambarowie noszą ubrania; bardziej konserwatywni i restrykcyjni digambarowie nie mają kanonu pism świętych -  uważają, iż kanon dżinijski zaginął; kobiety wg digambarów nie mogą zostawać mniszkami; digambarom nie wolno posiadać nic, prócz miotełki z pawich piór do zamiatania przed sobą ścieżki, aby przypadkiem nie zadeptać żadnego żyjątka.

2)      śwetambarowie (‘odziani w biel’), stanowią większość dżinijskiej społeczności, kobiety na równi z mężczyznami mogą zostawać mniszkami; śwetambarowie przyjęli zwyczaj zakrywania swych ust białą przepaską (muhpatti) – w ten sposób praktykują ahimsę, naczelną zasadę dżinizmu (aby nie krzywdzić choćby słowami, oraz zminimalizować możliwość wchłonięcia małych organizmów, które w ten sposób mogliby ukrzywdzić).

Proces wyodrębniania się odłamów śwetambarów i digambarów był raczej stopniowy, rozpoczął się już od czasów Mahawiry; przybrał na sile dopiero po I w. n. e., a ostateczny rozłam wspólnoty przypieczętowany został soborem w Walabhi, który miał miejsce między 450 a 480 r. n. e. 

Dżinizm, ogólna charakterystyka

Dżinizm jest religią uniwersalistyczną, kierującą swe przesłanie – wkroczenie na ścieżkę pokoju i miłości wobec każdego, najmniejszego stworzenia - do każdej istoty, w przeciwieństwie to elitarnych, ortodoksyjnych religii bramińskich (grupy astika), które postulują konieczność narodzenia się w ciele mężczyzny kasty bramińskiej, która jest podstawowym warunkiem osiągnięcia wyzwolenia. Dżinizm starał się podkreślić centralne miejsce jednostki w religii i znaczenie osobistego uświęcenia, gdzie wszystkie religijne i społeczne organizacje powinny pomagać jednostce w osiągnięciu tego celu. W ten sposób pragnął przywrócić równowagę zachwianą przez organizację kastową, głosząc równość, samajję, jako zasadniczą postawę religijną, etyczną, społeczną.

Dżinizm, jako uznający prawo karmana, klasyfikowany jest do systemów krijawadin, przy czym tak jak buddyzm, jest szkołą nastika, a zatem nieortodoksyjną, nie uznającą autorytetu Wed. Dżinizm (w tym także bliski jest buddyzmowi) jest systemem ateistycznym: odrzuca ideę jakiegokolwiek Boga, Stwórcy, Absolutu, moralnego Prawodawcy czy innej istoty nadprzyrodzonej decydującej o losach świata bądź jednej zasady, do której dałoby się sprowadzić funkcjonowanie całej rzeczywistości. Co prawda dżinijska kosmologia przyjmuje istnienie istot niebiańskich (devy), jednakże – tak jak ludzie, zwierzęta, rośliny (oraz istoty piekielne, których istnienie uznaje doktryna dżinijska) – podlegają one karmicznym uwarunkowaniom.

Dżinizm będąc religią pozostaje także, jak inne indyjskie darśany, filozoficznym systemem. Dżinijska myśl filozoficzna zaleca rozwijanie swojej duchowej mądrości stopień po stopniu , aż do odkrycia boskiej natury świadomości, która jest prawdą o duszy jako takiej, wyzwolonej z brzemienia wadliwych mniemań i bagażu karmicznego.  Postulat niekrzywdzenia najmniejszej choćby istoty oraz wskazanie na konieczność dotarcia do prawdziwej natury swej duchowej świadomości i wyzwolenia się z kołowrotu wcieleń uwikłanej w zależności karmiczne duszy sytuuje dżinizm jako system etyczno-soteriologiczny.

Dżinijska metafizyka

Do podstawowych kategorii ontologicznych doktryna dżinijska zalicza:

1)      istoty żywe (jīva, dusza)

2)      elementy nieożywione (ajīva), tzw. nieożywione byty temporalne (asti-kāya, ‘istniejące ciała’), które podlegają czasowym przemianom:

a.       zasada ruchu (dharma)

b.      zasada spoczynku (adharma)

c.       przestrzeń (ākāśa)

d.      materia (pudgala)

Zarówno istoty żywe (1), jak elementy nieożywione (2: a b c d) stanowią substancje (dravya), których wspólnymi cechami jest: cielesność (kāyatva), rozciągłość, wymiar przestrzenny a także permanentność (wieczność) i w swojej naturze niezmienność (mimo posiadania przymiotów i przejawów). Wszystkie substancje mają również naturę atomową, zbudowaną z jednostek (przy czym zasada ruchu, zasada spoczynku i dusza składają się z niepoliczalnie mnogich jednostek).

Czas

Za szóstą substancję uznawany jest zazwyczaj czas (kāla), którego funkcją jest zachowywanie ciągłości, przemiana, umożliwianie ruchu, następowania i poprzedzania się wzajemnego rzeczy. Część śwetambarów nie uznaje jednak czasu za substancję.

Czas odmierzają następujące po sobie nieprzerwanie eony: wzrostu i upadku wartości moralnych. Każdy eon składa się z 6 epok, które dzielą się na określone, następujące po sobie fazy.

Eon wzrostu:

1)      epoka wyjątkowo niepomyślna

2)      epoka niepomyślna

3)      epoka bardziej niepomyślna niż pomyślna

4)      epoka bardziej pomyślna niż niepomyślna

5)      epoka pomyślna

6)      epoka wyjątkowo pomyślna

 

Eon upadku:

1)      epoka wyjątkowo pomyślna

2)      epoka pomyślna

3)      epoka bardziej pomyślna niż niepomyślna

4)      epoka bardziej niepomyślna niż pomyślna

5)      epoka niepomyślna

6)      epoka wyjątkowo niepomyślna

 

W epoce 3 i 4 każdego eonu, wyłącznie na kontynencie Dżambudwipa, pojawiają się tirthankarowie, po dwudziestu czterech w każdej z epok. W epokach tych istnieje równowaga między szczęściem i nieszczęściem: ani szczęście nie jest na tyle dominujące, aby odsunąć od ludzi pragnienie wyzwolenia, ani nieszczęście nie jest przytłaczające w stopniu, który przyćmiewałby duchową tęsknotę za wyzwoleniem, każąc skupiać się wyłącznie na doświadczanym cierpieniu.

Wardhamana był ostatnim tirthankarem 4 epoki naszego eonu; 42,5 miesiąca po jego śmierci świat wszedł w epokę niepomyślną, która trwać będzie 21 tysięcy lat.

Pierwszy tirhankara 3 epoki naszego eonu, Ryszabha, dał ludzkości narzędzia i technikę, oraz ustanowił prawa, z którego to powodu dżiniści uznają go za ojca cywilizacji.

.

Dharma i adharma

Ogólnoindyjska koncepcja dharmy i adharmy została w oryginalny sposób zaadoptowana na grunt dżinijskiej doktryny, gdzie dharma (życie zgodnie z kosmicznym prawem moralnego porządku, spełniania powinności każdemu przypisanych zgodnie z kształtem jego egzystencji, przestrzegania społecznego porządku i harmonii) jest zasadą ruchu, a adharma, przeciwstawianie się naturalnemu nakazowi płynącemu z dharmy, zasadą spoczynku. Przekształcenie dharmy i adharmy w zasady motoryczne nadaje wszelkiemu ruchowi nieodłączny aspekt etyczny.

Wszelkie działania – aktywność cielesna (kāya), werbalna (vāc) i umysłowa (manas) – które podejmuje istota żywa, powodują napływ (āsrava), karmicznej ‘materii subtelnej’, która przylega do duszy, pętając ją (bandha: więzy) ze światem samsary. Im działania istoty podlejsze, tym cięższy i ciemniejszy karman tym mocniej zakorzenia ją w rzeczywistości cierpienia, każąc jej bez końca wędrować w kołowrocie narodzin i śmierci, odradzać się w tym bardziej niekorzystnych wcieleniach, im więcej złego karmana zgromadziła. Warunkiem lepszych narodzin, które są wstępnym etapem na ścieżce całkowitego wyzwolenia, jest powstrzymanie (samvāra) napływu materii karmicznej, co uzyskać można cnotliwym życiem, jakkolwiek ideałem jest całkowite powstrzymanie się od działań (zaprzestanie poruszania się, jedzenia, etc.), gdyż nawet moralnie pozytywne uczynki przyciągają karmę. Literatura monastyczna reguluje zasady, jakim mnich dżinijski ma być posłuszny, aby wyczerpać złoża karmicznej materii, czy też doprowadzić do jej zniszczenia (nirjarā) , co może być osiągnięte przede wszystkim dzięki ascezie (tapas), do której zalicza się posty i wyszukane umartwienia, spowiedź, medytacje oraz rytualne samobójstwo (osiągane poprzez odwodnienie organizmu lub zagłodzenie się na śmierć). Co dodatkowo istotne, asceza wymaga również wyzbycia się wszelkiego przywiązania oraz reakcji obronnych fizycznych i psychicznych, odrzucenia instynktu samozachowawczego, wrażliwości na ból i inne zmysłowe bodźce (gdyż reakcja na nie oznacza przywiązanie do własnego ciała i egzystencji). Tylko w taki sposób możliwe jest usunięcie karmana a tym samym osiągnięcie mokszy, nirwany.

.

Wyzwolenie

Po osiągnięciu wyzwolenia, wraz z unicestwieniem karmana, dusza odzyskuje swą pierwotną nieważkość i czystość, aby wznieść się na sam szczyt wszechświata, do świata istot wyzwolonych (siddha-loka, mającego formę otwartego parasola) i pozostać tam na wieki w wiecznej szczęśliwości, błogości, pełni władz poznawczych i absolutnej niezależności od świata materialnego. Nigdy też więcej nie odrodzi się w świecie samsary, gdyż na szczycie wszechświata nie istnieje materia (karmiczna), która mogłaby, oblepiając ją, ściągnąć duszę w dół do materialnej rzeczywistości.

Doktryna dżinijska przyjmuje jakkolwiek istnienie istot, które są skazane na wieczne odradzanie się (abhavya, niezniszczalne).

Karman

Prawo karmana jest nie tylko podstawową zasadą metafizycznej doktryny dżinizmu i koncepcją postulującą transmigrację duszy (jīva) w kołowrocie wcieleń świata doczesnego (saṃsāra) :   karman zyskuje jednocześnie wymiar materialny, objawiając się pod postacią subtelnej materii karmicznej, która oblepiając duszę (pierwotnie czystą, przejrzystą, ‘bez ciężaru’) zaciemnia jej prawdziwą, transparentną naturę i obciąża ją niczym balast, wiążąc ją ze światem cierpienia i niekończących się wędrówek poprzez kolejne wcielenia. Ścieżka wyzwolenia (mokṣa) jest zatem jednocześnie drogą oczyszczenia duszy z kurzu karmicznej materii. Oryginalność dżinijskiej koncepcji karmy zasadza się na przydaniu jej wymiaru materialnego, a co więcej uznaniu, że poszczególne rodzaje karmy manifestują się pod postacią materii o określonym kolorze (leśyā), która przyciemniając wewnętrzny blask duszy, zdradza jednocześnie jej karmiczne uwarunkowania. Tradycja dżinijska wymienia sześć możliwych karmicznych zabarwień duszy: czarny, niebieski, szary (sygnalizujące niepomyślną karmę), czerwony, różowo-żółty i biały (niosące ze sobą pomyślne życiowe okoliczności i szanse na szybsze wyzwolenie). Dżinijska literatura ilustruje wpływ poszczególnych leśyā  na przykładzie opowieści o sześciu podróżnikach, którzy na swej drodze napotykają piękne drzewo brzemienne owocami: pragnąc ich skosztować, deliberują co też należy uczynić, aby zaspokoić swój apetyt. Jeden z nich twierdzi, że należy całe drzewo wyrwać z korzeniami, aby dostać się do wszystkich owoców; inny uważa, że należy ściąć pień drzewa; trzeci podróżnik sugeruje obcięcie gałęzi, na których rosną owoce, czwarty wędrowiec przekonuje ich, że należy zerwać same owoce; ostatni pragnie zebrać wyłącznie te owoce, które same spadły z drzewa. Alegoria ta przedstawia sposób, w jaki funkcjonują określone dyspozycje mentalne, zdeterminowane danym rodzajem leśyā: podróżnik chcący wyrwać drzewo z korzeniami ma duszę skażoną czarną materią karmiczną, a ten, który sugeruje zbiór owoców spadłych samoistnie – białą. Tak też dusze pozostałych wędrowców w zależności od natężenia pożądań, egoistycznych pragnień i woli destrukcji zabarwione są odpowiednio określonymi rodzajami odcieni karmy.

Napływ subtelnej materii karmicznej i przyleganie jej do duszy wywoływany jest za sprawą wszelkiej aktywności cielesnej (kāya), umysłowej (manas) i werbalnej (vāc).

Tak jak w innych systemach filozoficznych Indii uznających prawo karmy, dla dżinizmu dowodem na jej istnienie i funkcjonowanie jest wszechobecność bólu, cierpienia, nierówności, niesprawiedliwości, obecność wszelkiego zła w świecie. Literatura dżinijska klasyfikuje poszczególne typy karmy w zależności do siły i sposobu ich oddziaływania na duszę, poszukując sposobu na wyjaśnienie niezrozumiałych z punktu widzenia pojedynczego żywota, uwarunkowań i inklinacji egzystencjalnych czy charakterologicznych poszczególnych jednostek. Przy czym dżinizm przydaje duże znaczenie indywidualnej odpowiedzialności jednostki za swoje życie, odżegnując się tym samym od posądzenia o fatalizm: o ile bowiem doktryna dżinijska postuluje nieuniknioność doświadczania skutków przeszłej karmy, o tyle z mocą podkreśla, że właściwy duchowy wysiłek (oznaczający przede wszystkim najwyższą ascezę, czystość, cnotliwość) ma moc przeobrażania i niwelowania efektów negatywnych złoży karmicznych.

Karmiczny ‘brud’ to manifestacja subtelnej, nieuchwytnej dla zmysłów materii istniejącej pod postacią mikroskopijnych cząsteczek przenikających cały wszechświat. Te cząsteczki są tak małe, że najmniejszy możliwy punkt przestrzeni zawiera nieskończone ilości tych karmicznych cząsteczek (dravya karma). Gdy cząsteczki te zaczynają przylegać do duszy, przeobrażają się w bhava karma, karmę psychiczną, wywołującą emocje jak przyjemność, ból, miłość, nienawiść, etc. Relacja pomiędzy karmą materialną a psychiczną jest tego rodzaju, jaka łączy przyczynę i skutek.

Prawo karmy to samoregulujący i samonapędzający się mechanizm, funkcjonujący bez zwierzchnictwa jakiejkolwiek istoty boskiej; podobnie wyzwolenie spod jego działania jest możliwe tylko na drodze należytego duchowego wysiłku i poświęcenia, a nie za sprawą boskiego zbawienia czy łaski.

Rozległa literatura dżinijska poświęcona została sposobom, w jaki możliwe jest odzyskanie pierwotnego nieskalania i czystości duszy – biblioteki dżinijskie należą do najliczniejszych w Indiach.

Wielu współczesnych badaczy uważa, że koncepcja karmy pochodzi jeszcze z czasów przed-aryjskich: rozwijana przez Śramanów (wędrujących mnichów-ascetów, charakterystycznych dla Indii starożytnych; zachowane ślady wskazują, że ruchy ascetyczne istniały jeszcze przed VI w. p. n. e., a więc przed powstaniem dżinizmu i buddyzmu), przyjęła się następnie na grunt bramińskiego hinduizmu w okresie Upaniszad.

Dżinijska teoria materialnej karmy była przedmiotem żywej krytyki ze strony innych znaczących systemów filozoficzno-religijnych Indii, zwłaszcza Buddyzmu, ortodoksyjnego (bramińskiego) Hinduizmu oraz Sankhji. 

Kosmologia i budowa wszechświata wg dżinizmu

Dżinizm wykształcił niebywale rozbudowaną kosmologię, w poważnej części bardzo archaiczną. Wedle dżinijskiej doktryny, wszechświat nie jest stworzony, nie ma początku ani końca, nigdy nie przestanie istnieć, jest wieczny i nieskończony,  jakkolwiek czas ma przebieg cykliczny, dający podzielić się na okresy duchowego rozwoju lub też regresu aktualnie żyjących istot żywych.

Przestrzeń złożona jest z niepodzielnych cząsteczek o rozmiarach atomowych, wypełnia cały wszechświat (loka), oraz rozciąga się w nieskończoność poza nim jako tzw. ‘nieświat’ (aloka), gdzie nic, prócz przestrzeni, nie istnieje.

Wszechświat ma kształt ludzkiej sylwetki podpierającej ugięte w łokciach ramiona na biodrach, oraz rozstawiającej stopy szeroko (przypomina jedną z dżinijskich pozycji ascetycznych zwaną kayotsarga, ‘wyprostowaniem ciała’). Tors makroanthroposa pokrywają światy niebiańskie (deva-loka, zamieszkiwane przez istoty niebiańskie, devy), a ponad nimi, w obszarze sklepienia czaszki kosmicznego człowieka, znajduje się siedziba istot wyzwolonych (siddha-loka), gdzie w wiecznej szczęśliwości i błogości trwają dusze wyzwolone. 

Dolną część wszechświata zajmuje siedem warstw piekieł (narka-loka), nad nimi znajduje się świat ziemski, o płaskim kształcie. W samym centrum ziemskiej płaszczyzny znajduje się Dżambudwipa (Jambū -dvīpa, ‘wyspa różanej jabłoni’), kolisty kontynent z centralnie umieszczoną górą Meru – osią świata, na szczycie której rośnie drzewo różanej jabłoni. Dżambudwipa dzieli się na siedem krain, spośród których jedną jest Bharatawarsza, czyli Indie. Bharatawarsza, oraz przyległa do niej kraina Ajrawata i połowa krainy Widehy, składają się na tzw. ‘ziemię czynu’ (karma-bhūmi), co równoznaczne jest z uznaniem, że tylko na tej ziemi rodzą się tirthankarowie, a także z przekonaniem, że tylko na ‘ziemi czynu’ istoty podejmują działania o charakterze etycznym, decydujące o ich przyszłych narodzinach oraz tylko tam możliwe jest wyzwolenie – kraina istot wyzwolonych, siddha-loka, znajduje się dokładnie nad ‘ziemią czynu’, a uwolniona od karmicznego balastu dusza wznosi się do niebios w linii prostej, zatem gdyby istota żywa próbowała się wyzwolić na innym, aniżeli ‘ziemia czynu’ obszarze, zatrzymałaby się na krawędzi wszechświata. Pozostałe kontynenty otaczają Dżambudwipę pierścieniowo na przemian z oceanami – stanowią one, razem z piekłami i niebiosami, ‘ziemię doznań’ (bhoga-bhūmi), gdzie wyłącznie doświadcza się karmicznych owoców, skutków swych przeszłych czynów popełnianych w poprzednich wcieleniach.

Materia i istoty żywe

Materia i istoty żywe są mnogie i obdarzone ruchem: składają się z atomów (paramâṇu), będących niezmiennym, stałym podłożem ulegającego przemianom postrzegalnego świata. Istotną właściwością atomów jest ich lepkość, która pozwala łączyć się im w cząsteczki, dzięki czemu mogą być postrzegane za pomocą zmysłu dotyku, smaku, zapachu, wzroku. Materia tworzy pięć typów ciał, umysł, mowę, oraz siłę witalną (prāṇa). Materia dostarcza istotom żywym rozmaitych doznań, ‘wciągając’ je tym samym w kołowrót nieustannych narodzin i śmierci. Subtelną formą materii, niepostrzegalną zmysłowo, jest materia karmiczna.

Istoty żywe to byty obdarzone świadomością, zapełniające cały wszechświat, posiadające zdolności poznawcze, szczęśliwość, moc wewnętrzną. Wszelkie relacje zachodzące pomiędzy istotami żywymi mają charakter ściśle etyczny: nakaz etyczny nie jest wedle dżinizmu czymś płynącym z zewnątrz, z wyższej instancji, lecz jest wpisany w naturę każdej żywej istoty, dla której etyczne postępowanie jest realizacją jej prawdziwej natury.

Wszystkie byty materialne, do których zaliczane są również cztery żywioły (ziemia, woda, ogień, powietrze) mogą stanowić ciało dla zamieszkujących je dusz, choć odradzają się one w czterech podstawowych typach bytowania (istota piekielna, istota niebiańska, człowiek, zwierzę).

Dżinizm zakłada, że w świecie wiecznie będą krążyć wciąż nowe istoty żywe, które przyjdą w miejsce tych, które już się wyzwoliły. Źródłem nowych dusz są tzw. nigody (tzw. ciała zbiorowe, sādhāraṇa), najprymitywniejsze formy roślinnej egzystencji, zamieszkałe przez wiele dusz jednocześnie, będących reprezentantami najniższego szczebla egzystencji. Gdy opuszczają zbiorcze ciało, nie powracają już więcej do takiej postaci i wchodzą w cykl odradzania się.

Świat istot wyzwolonych (siddha-loka), mimo iż posiadający określone rozmiary, może pomieścić nieskończoną ilość napływających do niego dusz wyzwolonych (choć one także posiadają konkretne rozmiary), gdyż dusze te, pozbawione materii, stają się ‘istotami przenikalnymi’, które mogą zajmować w przestrzeni to samo miejsce.

Cztery kategorie narodzin

Dusza, wg dżinistów, jest pierwotnie czysta, obdarzona bezgraniczną wiedzą, bezkresnym poznaniem, trwająca w stanie najwyższej błogości, szczęścia, miłości. Jednakże uwikłana w karmę, traci swe niebiańskie właściwości i strącona zostaje do świata cierpienia i nieustających transmigracji.  Dżinijska kosmologia przyjmuje cztery typy żywotów, w jakie dusza może się wcielić. Owe cztery kategorie narodzin (gati, ‘przejście’, typ bytowania) to: 1) devy, czyli istoty niebiańskie, pół-boskie, jakkolwiek śmiertelne, posiadające ciała z tzw. materii subtelnej, tak jak wszystkie inne typy istnień podlegają prawu karmana; dusze odradzają się jako devy w ramach nagrody za szlachetne i moralne postępowanie 2) ludzie (manuṣya)  3) istoty piekielne (nāraki); dusze odradzają się w piekłach aby odpokutować najcięższe przewiny 4) zwierzęta, rośliny, mikroorganizmy (tiryañca). Wszystkie cztery typy egzystencji przynależą do etycznej wspólnoty, są podmiotami etycznymi uwarunkowanymi prawem karmana.

Dżinijska epistemologia

Podział wg tradycyjnej epistemologii dżinijskiej

Typy poznania (jñāna):

I.        poznanie zmysłowe (mati), składające się z 1) pięciorakiej percepcji 2) wszelkich procesów myślowych; każdy akt poznawczy daje się podzielić na cztery etapy: a. pierwsze nieinterpretowane wrażenie, b. dążenie poznawcze, rozważanie charakteru doświadczanego bodźca c. sąd rozstrzygający wątpliwości, d. konkluzja.

II.     poznanie objawione (śruti, usłyszane).

III.   avadhi, jasnowidzenie, telestezja

IV.  telepatia

V.     poznanie doskonałe, kevala (‘zupełne’, ‘jedyne’), najdoskonalsza forma poznania ujmująca wszystkie zjawiska bez względu na czas i miejsce, jest odpowiednikiem buddyjskiego przebudzenia (bodhi) i bezpośrednio poprzedza moment wyzwolenia.

 

Tirthankara

Wszystkie cztery typy egzystencji przynależą do etycznej wspólnoty, są podmiotami etycznymi uwarunkowanymi prawem karmana.  Określany również mianem dżiny, jest człowiekiem, który za życia osiągnął ideał wyzwolenia drogą ascetyzmu i już jako  oświecony wskazuje ludzkości właściwą ścieżkę duchowego rozwoju, głosi powszechny pokój, mądrość i harmonię,  będąc dla poszukujących duchowego uwolnienia wzorem i mistrzem. Tirthankara jest również arhatem: osobą, która całkowicie przezwyciężyła typowo ludzkie słabości takie jak złość, duma, pożądanie, zakłamanie, etc. i już więcej nie odrodzi się w świecie cierpienia, samsary. Jakkolwiek rola tirthankara jest dość bierna: po osiągnięciu wyzwolenia, trwa on w medytacji, niezaangażowany w losy świata, z którym zerwał wszelkie więzy. Rola jego polega raczej na ‘dawaniu przykładu’, byciu wzorem, inspiracją, uwrażliwiającą zwykłych śmiertelników na wszechobecne cierpienie i wydarzającą się krzywdę, oraz wskazującą im właściwą drogę postępowania, która ma zaprowadzić – jego śladem -  do wyzwolenia. Digambarowie wręcz uważają, że tirthankara pozostaje całkowicie nieruchomy, emitując jedynie niesłyszalny dla śmiertelników ‘boski dźwięk’ (divya-dhvāni), który potrafią wychwycić i pojąć jedynie tzw. ‘zwierzchnicy gminy’, czyli osoby przekazujące zwykłym ludziom nauki tirthankara.

Nazwa tirthankar pochodzi od rdzenia tīrtha oznaczającego ‘bród’: tirthankar to zatem ‘ten, który przekroczył bród’ a przekładając bardziej metaforycznie ‘który przekroczył rzekę człowieczej niedoli’. Wraz z fizyczną śmiercią, tirthankar definitywnie kończy swoją wędrówkę w cyklu narodzin i śmierci w świecie samsary. Tirthankar nie jest postrzegany jako bóg, lecz jako wzór ożywiający dharmę, ideał, który obudził  w sobie boskość, która pod postacią nieaktywną obecna jest w każdej pojedynczej duszy każdej żyjącej istoty. Dżinizm uznaje 24 tirthankarów, którzy pojawili się w ‘obecnych czasach’, aktualnie trwającej epoce (w każdej epoce wg dżinizmu narodzić się może właśnie 24 tithankarów). Ostatni dwaj tirthankarowie, Parśva i Mahavira, to postaci historyczne, uznawani za założycieli dżinizmu (pozostałych, również z uwagi na przypisywanie im nadludzkich atrybutów,  bardziej należy uznać za bohaterów mitologicznych). Jeden z tirthankarów urodził się jako kobieta (Mallinath, dziewiętnasta tirthankar, uznawana przez śwetambarów – digambarowie zaprzeczają, jakoby Mallinath była płci żeńskiej).

Fundamenty doktryny dżinijskiej: podsumowanie

Każde żywe stworzenie obdarzone jest duszą, przy czym dusza ta jest potencjalnie boska: oczyszczona z karmicznego kurzu obdarzona jest bezkresną wiedzą, poznaniem, mocą, wieczną błogością. Dlatego też nadrzędną zasadą doktryny dżinijskiej jest niekrzywdzenie żadnego, najmniejszego choćby stworzenia, choćby było insektem, mrówką czy bakterią (stąd postulat ‘nieporuszania się’ i ‘niejedzenia’ dla zaawansowanych w ascezie wyznawców dżinizmu, gdyż tylko w ten sposób można zaprzestać krzywdzenia mikroskopijnych stworzeń – samemu wyrzekając się życia).
Ahimsā, czyli niekrzywdzenie, to podstawowa zasada doktryny dżinijskiej, nakazuje ona poszanowanie życia we wszelkiej postaci, zakazuje zabijania oraz krzywdzenia ciałem, mową i myślą innych istot, zakazuje nakłaniania innych do krzywdzenia, potępia bierne przyzwalanie na wszelkie nieetyczne zachowania.

Każda dusza odrodzić się może w czterech możliwych typach egzystencji, o czym decyduje ilość i rodzaj zgromadzonej karmy. Nie należy jednakże uważać tej doktryny za przejaw fatalizmu: dżinizm podkreśla z mocą, że każdy – choć zdeterminowany przeszłą karmą – jest jednocześnie architektem własnej duszy i to od niego zależy, czy przezwycięży trudności duchowe i unicestwi czarną karmę, czy też folgując najgorszym słabościom i podłościom, odrodzi się jako istota piekielna, potępiona.

Unicestwienie karmy to przywrócenie duszy jej pierwotnego blasku, czystości, boskiej mądrości, mocy, wiecznej błogości. Osiągnięcie celu na ścieżce ku wyzwoleniu wspierają tzw. trzy klejnoty dżinizmu (tri- ratna): należyte spojrzenie, należyte poznanie, należyte postępowanie. Zadośćuczynianie tym zasadom oczyszcza duszę z karmicznych naleciałości, narosłych za sprawą zaciemnionych myśli, słów, działań popełnianych w przeszłych żywotach.

Nie istnieje żadna nadprzyrodzona, boska istota, żaden Bóg, czy Stwórca albo Architekt czy Zarządca: wszechświat działa na zasadzie samoregulującego się mechanizmu, którego trzonem jest zasada karmy – uniwersalne, kosmiczne prawo moralne przyczyny i skutku, a każda dusza każdej żyjącej istoty jemu podlega.

Najważniejszą modlitwą dla dżinistów jest tzw. Namokâr Mantra, zwana też Navakâr Mantra albo Namaskâr Mantra , która recytowana jest w różnych porach dnia. Odmawiający mantrę składa pokłony arhantom (duszom wyzwolonym, jeszcze trwającym w ludzkiej egzystencji), siddhi (duszom wyzwolonym zupełnie), duchowym przewodnikom , mistrzom, nauczycielom oraz wszystkim dżinijskim mnichom. Czcząc ich w modlitwie, recytujący otrzymuje inspirację do własnego duchowego rozwoju na ścieżce mającej uwolnić jego duszę z powrozów karmy i prowadzącej do osiągnięcia mokszy.

Fundamentalną dla dżinizmu jest postawa ‘nieposiadania’, oczyszczenia swojej duszy z wszelkiego przywiązania: pożądań i zachłanności, wobec przedmiotów i innych istot.

Duszy niełatwo jest narodzić się we wcieleniu człowieka, dlatego dżinizm przestrzega przed marnotrawieniem ludzkiej egzystencji, która jako jedyna, doprowadzić może do wyzwolenia duszy.

Literatura dżinijska

Każdy z odłamów uznaje inny kanon pism; pierwotnie wspólnym kanonem wszystkich dżinistów były Prastare Teksty (Purva), czternaście rozpraw, które wedle tradycji napisał sam Parśwa. Z czasem zachowały się tylko fragmenty, które zostały potem włączone do kanonu Dysputa o poglądach, także z biegiem czasu zapomnianego.

Śwetambarowie uznają kanon (zwany āgama, ‘tradycja’, siddhānta – ‘doktryna’, gaṇi-piṭaka – ‘kosz zwierzchników gminy’, lub Nirgrantha-pravacāna, czyli ‘kazania Wardhamany’) , na który składa się 11 tekstów podstawowych (anga) oraz księgi poboczne (anga-bāhya, których liczba oscyluje między 22 a 34, w zależności od odłamu). Najstarsze fragmenty tekstów datuje się na IV/III w. p. n. e., jakkolwiek większość ksiąg powstała w I poł. I tysiąclecia n. e.

Digambarowie przyjmują tzw. kanon zastępczy (miejscami zbieżny z kanonem śwetambarów), złożony z czterech grup pouczeń: 1) pism legendarno-historycznych, 2) pism kosmologiczno-astrologiczno-rytualnych 3) pism etycznych oraz 4) pism metafizycznych.

Literatura, najważniejsze teksty (wybór):

- Kwintesencja kazań (Pravacana-sāra) oraz Kwintesencja podstawowych punktów doktryny (Samaya-sāra) autorstwa digambary Kundakundy (I w. n. e.),

- Traktat o rzeczywistości (Tattvârtha-sūtra) Umaswamina (ok. 350 r. n. e.),

- Komentarz o poznaniu rzeczywistości (Tattvâ-rthâdhigama-bhāṣya) śwetambary Umaswatiego (ok. 400 r. p. n. e.),

- Uzasadnienie wszystkich rzeczy (Sarvârtha-siddhi) digambary Dewanandina (VI w. n. e.),

- Rozprawa o autorytecie (Apta-mimamsa) oraz Pouczenie o poprawności logicznej (Yukty-anuśasana) autorstwa digambary Samantabhadry (VII lub VIII w. n. e.),

- Traktat o poprawnym rozumowaniu (Sanmati-tarka-prakaraṇa) Siddhasena Diwakara (VII lub VIII w. n. e.),

- Wprowadzenie do logiki (Nyāyâvatāra) autorstwa Siddhasena Mahamati, najważniejsze dzieło dżinijskie poświęcone zagadnieniom teoriopoznawczym (powstałe między 660 a 800 r. n. e.),

- Osiemset strof (Aṣṭaśatī, komentarz do Rozprawy o autorytecie Samantabhadry), Królewskie strofy (Rāja-vārttika, komentarz do Traktatu o rzeczywistości Umaswamina), Rozprawa o logice (Nyāya-viniścaya), Kompendium kryteriów poznawczych (Pramāṇa -sangraha) digambara Akalanka Bhatta, uważanego za ojca dżinijskiej logiki (VIII w. n. e.),

- Sztandar zwycięstwa [doktryny] wieloaspektowości bytu (Anekânta-jaya-patākā), Wprowadzenie do doktryny wieloaspektowości bytu (Anekânta-vāda-praveśa), komentarz do buddyjskiego Wstępu do logiki (Nyāya-praveśa), Kompendium sześciu systemów (ṣaḍ -darśana-samuccaya) autorstwa Siankaraswamina,

- Wstęp do [logicznej] analizy (Parīkṣā -mukha) digambary Manikjanandina (ok. 900 r. n. e.) wraz z Przystępnym komentarzem (Parīkṣā-mukha-laghu-vrtti) Anantawirji (X/XI w. n. e.) oraz komentarzem Lotosowe słońce przedmiotów poznania (Prameya-kamala-mārtanda) digambary Prabhaczandra Suri,

- Klejnot blasku kategorii [opisywalnych za pomocą] kryteriów poznawczych i punktów widzenia (Pramāṇa -nyaya-tattvalo-kalankāra) śwetambary Dewsuri Wadina (XI w. n. e.),

- Trzydzieści dwie strofy obalające inne praktyki (Anya-yoga-vyayaccheda-dvātrimśikā) oraz Rozprawa o kryteriach poznawczych (Pramāṇa-mimāmsā) Hemaczandry, jednego z największych myślicieli dżinijskich (1088-1172),

- Kropla poznania (Jñāna-bindu) oraz Podręcznik logiki dżinijskiej Jasiowidżaji Upadhjaji (XVII w. ),

- Klejnot myśli o prawdzie (Tattva-cintā-maṇi), nowatorski traktat logiczny autorstwa Gangesi, twórcy nowej szkoły logiki (I poł. XIII w.)