Siostrzane systemy: njaja i wajsieszika
 Omawiane w tej części cyklu szkoły njaji i wajsiesziki,  ortodoksyjne systemy krijawadin (uznające prawo karmana) z grupy astika (uznające autorytet Wed), choć powstały jako odrębne darśany, tradycja zespoliła je razem: z jednej strony te siostrzane systemy posiadają liczne wspólne założenia w kwestii teorii metafizycznych, z drugiej – zestawione razem eliminują pewne niepełności istniejące w każdym z systemów z osobna. Synkretyczna tendencja zaczęła obowiązywać wśród wyznawców systemów njaji i wajśesziki od momentu powstania [Wykładu] o siedmiu kategoriach (Sapta-padarthi), dziele autorstwa Śiwaditja, który stworzył je ok. 1100-1150 roku, choć już wcześniej pisano traktaty analizujące obydwa te systemy jednocześnie, jak zrobił to mnich Udajana (w latach 1050-1100).

Tradycja njaji zakorzeniona jest w epistemologii i metodologii wyrosłej na gruncie starożytnej (prebuddyjskiej) tradycji debaty i retoryki, tymczasem doktryna wajsiesziki ogniskuje się na kwestiach metafizycznych, tym samym rozbudowując obszar ontologii.

Zarówno njaja jak wajsieszika uznają rzeczywistość za istniejącą w sposób obiektywny, niezależnie od podmiotu i jego aktów poznawczych, systemy te reprezentują zatem substancjalizm i realizm metafizyczny, realistyczną ontologię opartą na pojęciu substancji, dążąc konsekwentnie do obalenia wszelkich przejawów fenomenalizmu. Njaja i wasieszika starały się więc wypracować system obrony realizmu przede wszystkim przed atakami doktryny buddyzmu mahajany, reprezentanta idealizmu. Wedle njaji-wajsiesziki poznajemy rzeczy, a nie zjawiska – percepcja ugruntowana jest w realnie istniejącym świecie zewnętrznym, który poznajemy bezpośrednio, świat ten składa się z niezależnych, trwałych indywiduów oraz z obiektywnych zdarzeń w czasoprzestrzeni. Błędne poznanie powstaje na skutek zaburzenia percepcji, która rzeczywiste byty wadliwie, bądź niepełnie wiąże ze sobą. Jakkolwiek njaja-wajsieszika przeciwstawia się nominalizmowi, wyznawanemu m.in. przez buddyzm hinajany czy materialistów i przyjmuje istnienie powszechników, uznając również istnienie rzeczywistych bytów poznawalnych pośrednio, na drodze rozumowej, uznając tym samym, iż świat  nie jest ściśle fizykalny.

System njaji-wajsiesziki związany był religijnie z śiwaizmem (z kolei sankhja z wisznuizmem, joga – z siaktyzmem)

Wajsieszika. Charakterystyka ogólna


- określana mianem filozofii przyrody a także szkoły epistemologicznej; za założyciela uważa się mędrca Kanadę Kasjanę (o przydomku ‘Sowa’), który żył najprawdopodobniej w II w. p. n. e.

- doktryna wajsiesziki opiera się w dużej mierze na koncepcji atomistycznej, która głosi redukowalność każdego obiektu w świecie fizycznym do skończonej, określonej liczby atomów; wajsieszika opracowała teorię atomu, czyniąc go pierwotną przyczyną świata, najmniejszą i niepodzielną cząstką materii;  w. stworzyła i spopularyzowała na gruncie myśli indyjskiej podstawowe kategorie ontologiczne oraz metody klasyfikacji i typologii zjawisk;

- szczególnie wyjątkowa pośród innych nurtów filozofii Indii, ze względu na ściśle filozoficzny i naukowy stosunek do rzeczywistości (bez odwoływania się do mitów i instancji nadprzyrodzonych): głosi, że wszystkie rzeczy istniejące, są dostępne poznaniu, przy czym dają się uporządkować w sześć kategorii ontologicznych;

- pierwotny cel wajsiesziki: opisanie struktury świata przełożonej na język kategorii

- problem wyzwolenia, teologia są pewnym ‘naddatkiem’, narzuconym z uwagi na powszechnie w Indiach panującą tendencję łączenia filozofii z obszarem religii: pierwotnie deskryptywna i racjonalna postawa filozofów wajsiesziki zyskała więc z czasem wymiar soteriologiczny;

- zainteresowania wajsiesziki ogniskują się wokół pragnienia spójnego i racjonalnego wyjaśnienia struktury, budowy, powstania oraz praw rządzących światem, rzeczywistością; później, wraz z rozwojem aspektu soteriologicznego, rozumienie struktury świata pozwala zrozumieć mechanizmy, za sprawą których trwa świat sansary, podtrzymywany kumulowaniem się karmana; to zrozumienie świata ma wykształcić obojętną i niezaangażowaną postawę wobec świata, eliminującą pożądanie i przywiązanie, a w konsekwencji „wypalającą” karmana, co w konsekwencji doprowadzić ma do ostatecznego wyzwolenia (moksza) podmiotu, który dostąpił poznania prawdziwego.

- termin ‘viśesa’ stanowiący źródłosłów nazwy ‘wajsieszika’ wskazuje po pierwsze na szóstą kategorię ontologiczną, tzw. indywiduum, rzecz konkretną, wyodrębnianą w Indiach jedynie przez szkołę wajsiesziki, po wtóre może znaczyć „wyróżnik”, czy też „wyróżnik indywiduowy” (element odróżniający indywiduum i czyniący je jednostkową realizacją powszechnika); ‘viśesa’ może także sugerować wyższość doktryny wajsiesziki nad innymi systemami, lub też oznaczać „szczególny [zestaw kategorii ontologicznych]”

 

Njaja. Szkic ogólny


- wywodzi się ze starożytnej tradycji debaty, publicznych dyskusji i rozważań parafilozoficznych czy quasi-teologicznych (czasy prebuddyjskie, źródło – Upaniszady, najbardziej szczegółowe opisy we fragmentach Mahabharaty)

- debaty filozoficzne odbywały się przed zgromadzeniem zwoływanym przez lokalnych władców;

- zwycięzca mógł liczyć nie tylko na poważanie, lecz również korzyści finansowe i polityczne wpływy; przegrany a wraz z nim cała społeczność jego uczniów i wyznawców musiał niekiedy opuścić miasto, ponosząc zarazem materialne straty;

- reguły debaty były ściśle sformalizowane; rozmaite traktaty kodyfikowały procedurę stosowania argumentacji, kontrargumentacji, przedstawiały kryteria ważności i spójności, sposoby weryfikacji dowodów, prezentowały zasady retoryki, przy czym naczelnym pojęciem, ujmującym wszelkie zasady postępowania podczas debaty, była ‘metoda’ czyli ‘njaja’, od której potem wzięła się nazwa systemu.

- njaja jest także definiowana jako szkoła logiki a jej niebagatelnym wkładem w całokształt filozoficznej myśli indyjskiej jest wypracowanie metodologii badania rzeczywistości przy użyciu narzędzia logiki;

- tradycja anwiksziki (nurt racjonalnej analizy, metodologiczno-analityczny, anviksa – ‘przypatrywanie się, analiza, racjonalne rozważanie’), która wyrosła na gruncie debaty w pierwszej połowie I tys. p. n. e. stanowiła z jednej strony kontynuację upaniszadowych rozważań dotyczących natury absolutu, z drugiej stała się ogólnie zalecaną, niezależną dyscypliną badawczą, zogniskowaną na zagadnieniu metodologii oraz rozwijającą narzędzia poznawcze mogące przynieść wymierne korzyści na polu władzy, prawa, handlu, etc.

- indyjski myśliciel Kautilja w Traktacie o celach, określa anwikszikę dodatkową dziedziną wiedzy obok Wed, handlu i polityki, definiując ją jako „dyscyplinę poznawczą, która bada za pomocą narzędzi logicznych w dziedzinie Wed to, co dobre i co złe, w dziedzinie handlu to, co jest zalecane i to, co nie jest zalecane, a w dziedzinie sprawowania władzy i prawodawstwa to, co daje siłę, i to, co osłabia”;

- niektórzy przedstawiciele anwiksziki zaczęli z czasem akcentować aspekt soteriologiczny, wskazując przydatność wypracowanej metodologii i narzędzi logicznych w rozważaniach nad ostateczną zasadą wszechświata (równoznaczną w ich przekonaniu z absolutem: atamanem, brahmanem), tym samym zbliżając się do realistycznej ontologii wajsiesziki; konsekwencją tego procesu było wyodrębnienie się na początku I tys. n. e. njaji, zwanej również „nauką o racji [logicznej]”, „wiedzą o racjach [logicznych]”, „dyscypliną logiczną” czy „teorią debaty”;

 

Teksty njaji i wajsiesziki

 

Njaja:

- zachowało się do naszych czasów ponad 50 dzieł (z ponad 80-ciu)

- najważniejsze dzieło njaji, Njajasutry (ostateczny kształt uzyskało ok. 200 r. n. e. , kodyfikowało dotychczasowy dorobek systemu oraz stanowiło podstawę dalszego jego rozwoju):, przypisywane Akszapadzie Gautamie;

- pierwszy zachowany Komentarz njaji autorstwa Pakszilaswamina Watsjajana (powstał 250 lat po Njajasutrach), który stał się obiektem ostrej polemiki ze strony buddystów;

- Objaśnienia njaji (do Komentarza njaji) Uddjotakara Bharadwadża, ok. 550-610 r.

- Bukiet njaji Dżajantabhatty (ok. 840 – 900 r.)

- Kwintesencja njaji Bhasarwadżni (ok. 860 – 920 r.)

- Rozważania o naturze duszy, Garść kwiatów njaji Udajany

- Klejnot myśli o prawdzie Gangesia Kaśjapa (XIV w.), który zrewolucjonizował całą późniejszą myśl indyjską, osiągając niezwykle wysoki poziom abstrakci i wypracowując nowatorskie metody badań logicznych;

 

Wajsieszika:

- zachowane piśmiennictwo wajsiesziki znacznie uboższe, aniżeli njaji;

- najstarsze zachowane dzieło to Wajsieszikasutry (złożone z 400 lakoniczych sentencji, najstarsze fragmenty użyte w Wajsieszikasutrach pochodzą z przełomu VI/V w. p. n. e. ) Kanady Kaśjapy; zostało zredagowane wraz z komentarzami przez Czandranandę, między VII w. lub IX-X w., oraz Siankarę Miśrę w XV w.

- Kompendium własności kategorii Prasiastapady (I poł. VI w.) , zwane komentarzem Prasiastapady: dzieło wpłynęło na ustalenie się klasycznej formy wajsiesziki, wypierając wcześniejsze piśmiennictwo wajsiesziki;

- dzieło Prasiastapady było później komentowane m. in. przez Śridharę w Białokwietnym figowcu logiki, oraz w Wiązce promieni Udajany;

- Traktat o dziesięciu kategoriach Czandramatiego (VI w.), który zachował się jedynie w chińskim przekładzie

 

Podstawowe składniki struktury świata wg wajsiesziki

 

I.

1) podłoże/ substratum (dharmin)  2) własności (dharma)   3) relacje (sambandha)
                                           

Składają się na fakty atomowe, jednostkowe, najprostsze, nieredukowalne zdarzenia czy zjawiska, dające się szczegółowo opisać za pomocą kategorii; w języku logiki opisywalne prostymi zdaniami o strukturze „podmiot + predykat”;

 

II.

Byty, składające się na sześć kategorii ontologicznych (padartha):

1)      substancja (dravya)

2)      przymiot (guna)

3)      czynność/aktywność/ ruch (karman)

4)      powszechnik (samanya)

5)      wyróżnik indywiduowy (viśesa)

6)      inherencja (samavaya)

Wśród tych sześciu kategorii ontologicznych dają się wyróżnić podtypy:

 

1)      substancja:


- ziemia

- woda

- ogień

- powietrze

- eter

- czas

- przestrzeń

- dusza

- umysł

 

2)      przymiot:

 

- barwo-kształt

- smak

- zapach

- dotyk

- liczba

- rozciągłość

- jednostkowość

- łączliwość

- rozłączność

- oddalenie

- bliskość

- rozum

- przyjemność

- ból

- pragnienie

- niechęć

- świadoma aktywność

- płynność

- ciężkość

- ukryta dyspozycja psychiczna

- lepkość

- cnota

- naganność

- dźwięk


 3)      Czynność/aktywność/ruch

- ruch wznoszący

- ruch opadający

- ruch po krzywej

- ruch zygzakowaty

- poruszanie się: chodzenie, opróżnianie, drżenie, etc.

 

4)      powszechnik

 

- nadrzędny/ główny

- podrzędny/ drugorzędny/ pośredni: substancjalność, przymiotowość, podleganie czynnościom

 

5)      wyróżnik indywiduowy

 

- ostateczny

- pośredni (ewentualnie rzecz jednostkowa)

 

6)      inherencja

 

substancje (1) są nośnikami przymiotów (2); wszystkie substancje są rozciągłe a ich przymioty również mają wymiar przestrzenny; pozostałe kategorie [czynność (3), powszechnik (4), wyróżnik indywiduowy (5), inherencja (6)] opisują rozmaite typy relacji, które zachodzić mogą między: dwiema substancjami, substancją a przymiotem, dwoma przymiotami, a także między substancją lub przymiotem a pozostałymi kategoriami.

 

- zatem substancje posiadają przymioty i podlegają aktywności

 

- rzeczy jednostkowe to indywiduowe przejawy substancji, „zdarzenia w wiecznych substancjach”, a poznanie nasze wyodrębnia je za sprawą kategorii wyróżnika indywiduowego, która jest odpowiedzialna za ostateczne i esencjalne różnice zachodzące między bytami i pozwala odróżnić dwie indywiduowe manifestacje tej samej substancji.

- zasada inherencji wyraża nierozerwalne powiązanie danej własności z określonym podłożem w relacji zawierania; umożliwia ona występowanie w substancjach przymiotów, powszechników, wyróżników indywiduowych oraz ruchu.

 

- pierwotną przyczyną świata jest atom; atomy nie mają żadnego rozmiaru (jak matematyczne punkty w przestrzeni) i są niewidzialne. Atomy są wieczne, nieuprzyczynowione, niepowstałe, nieskończenie małe i niepostrzegalne; są przedmiotami jednostkowymi; mają kształt kulisty (sferyczny); ich naturalną formą ruchu są drgania i wibracje, przy czym ruch w atomach może być wywołany bezpośrednio lub pośrednio uderzeniem, pchnięciem, siłą ciężkości, płynnością, duszą (atman, jako czynnik świadomy). Ruch atomów w kosmosie odbywa się za sprawą koordynującej, „niewidzialnej zasady”, która jest wspólnym potencjałem wszystkich działań ludzkich w świecie, wypadkową dobrych i złych czynów; zasada ta odpowiedzialna jest za kumulowanie karmana, determinując w ten sposób losy każdego człowieka z osobna, oraz losy świata i całej ludzkości. W ten sposób etyka sprzężona zostaje z zasadą działania świata: czyny ludzkie determinują procesy zachodzące w świecie fizykalnym.

 

- z atomistyczną koncepcją budowy świata wiąże się doktryna cyklicznego przebiegu czasu, powtarzalnego rozpłynięcia się, zniszczenia świata: koncepcja ta mnoży w nieskończoność liczbę kolejnych kreacji i destrukcji świata; najmniejsza jednostka cyklu to tzw. juga /wiek – poprzedza ją „brzask”, a po niej następuje „zmierzch”, które są przejściami, łącznikami pomiędzy jedną a inną jugą; cztery jugi tworzą pełny cykl, mahajugę, na którą składają się cztery wieki o różnej długości, najdłuższy na początku, najkrótszy u schyłku.

 

                                                                 Schemat budowy mahajugi


 

 

W kalijudze człowiek i społeczeństwo doświadczają skrajnej dezintegracji, miejsce zajmowane w hierarchii społecznej wyznacza majątek, bogactwo, więzy międzyludzkie determinuje namiętność i pożądliwość, fałsz i kłamstwo stają się jedynym warunkiem sukcesu życiowego, seks – jedynym źródłem przyjemności, a powierzchowna religijność sprowadzona do swej strony obrzędowej zastępuje autentyczną duchowość. Wedle tradycji indyjskiej, żyjemy obecnie w wieku kalijugi.

 

Mahajuga trwa 4 320 000 lat ziemskich. Tysiąc mahajug składa się na jeden eon, który z kolei jest ‘jednym dniem Brahmy’. Po upływie stu lat Brahmy, Iśwara powściąga tymczasowo działanie ‘niewidzialnej zasady’ kumulującej karmana doprowadzając tym samym do rozpadu bytów na pojedyncze atomy. Ustanie tej niewidzialnej zasady koordynującej oznacza zatrzymanie ruchu atomów, które były poruszane za jej sprawą. Również dusze pozostają w spoczynku uśpione w kosmicznym bezruchu, a potencje uczynków zostają tymczasowo ‘zamrożone’. Ten kosmiczny bezruch budzi w Iśwarze pragnienie działania i stwarzania, dlatego ponownie wprawia w ruch drgający pierwszy atom co w konsekwencji prowadzi do kolejnego odrodzenia się wszechświata. Iśwara, bóg njaji-wajsiesziki nie jest jednak stwórcą wszechświata, jak ma to miejsce w koncepcjo judeochrześcijańskiej, lecz jest koordynatorem ruchu atomów, ich świadomym architektem, organizatorem, budowniczym. Przy czym należy zaznaczyć, że atomy i dusze są tak samo wieczne jak Iśwara, który nimi ‘zarządza’.

 

Badanie świata wg njaji

 

- Njaja również wprowadza koncepcję kategorii ontologicznych ( tattva, padartha), które określają strukturę świata ; teorię poznania zakreśla 16 kategorii:

1) kategoria(pramāṇa)  wskazuje na kryteria poznawcze umożliwiające miarodajne poznanie,

2) kategoria (prameya) określa przedmioty poznania.

Kolejne kategorie stanowią uszczegółowienie relacji między poznaniem a przedmiotami poznania, będąc jednocześnie ściśle powiązanymi z dialektyką sztuki debaty i dowodzenia:

3) wątpliwość (saṁśaya)

4) cel (prayojana), wyjaśnienie wątpliwości, uniknięcie tego co niepożądane w sensie etycznym;

5) przykład (dṛṣṭānta),

6) dogmat (siddhānta) czyli uznana teza jako punkt wyjścia;

7) pięć stopni tzw. ‘sylogizmu’ (avayava)

8) rozumowanie (za pomocą sylogizmu, tarka)

9) decyzja poznawcza (rezultat rozumowania, nirṇaya)

10) debata właściwa (vāda), dążąca do prawdy i wzrostu ogólnej szczęśliwości

11) spór paradialektyczny (jalpa, dysputa, której celem jest wygrana za wszelką cenę, używa się w niej tzw. sofizmatów, nieszlachetnych wybiegów erystycznych, oraz paralogizmów, z pozoru tylko poprawnych wnioskowań)

12) atak, spór erystyczny (vitaṇḍā, dyskutanci używają rozmaitych wybiegów erystycznych wzdragając się jednocześnie przed zajęciem określonego stanowiska)

13) zafałszowywanie racji logicznej (hetvābhāsa)

14) przeinaczanie sensu wypowiedzi przeciwnika (chala)

15) czynienie zarzutów opartych na pozornych, wydumanych analogiach (jāti)

16) słabe punkty argumentacji, okoliczności przegranej (nigrahasthāna) 

 

- na przegraną w dyskusji składała się nie tylko wygrana przeciwnika i niemożność wysunięcia kontrargumentów przeciw udowodnionym przez niego tezom, lecz również stosowanie nagannych i nieszlachetnych sposobów dowodzenia opierających się na nieuczciwych wybiegach i sztuczkach retorycznych; słowem, dysputanta dyskwalifikowały nieetyczne motywy, które nim kierowały oraz oczywiście błędy natury formalnej.


Metodologia krytycznego badania naukowego i analizy filozoficznej wg njaji:

 

1)      określenie przedmiotu badań, wyszczególnienie, ‘wskazanie z nazwy’,

2)      zdefiniowanie przedmiotu badań: wskazanie na jego niezbywalne cechy charakterystyczne wypływające z jego natury, oraz wyróżniki odróżniające go od innych przedmiotów,

3)      szczegółowa analiza przedmiotu wraz ze wskazaniem ewentualnych analogii empirycznych i rozważeniem prawomocności konkurencyjnych sposobów wyjaśniania,

4)      weryfikacja poprawności definicji oraz falsyfikacja konkurencyjnych teorii.

 

Składowe procesu poznawczego wg njaji:

1)      podmiot poznawczy

2)      kryterium poznawcze

3)      przedmiot poznania

4)      rezultat poznania

 

Cztery kryteria poznawcze w doktrynie njaji:

 

1)  naoczność, percepcja – bezpośrednie poznanie powstające w wyniku kontaktu organów zmysłowych z  przedmiotami:

a)      powonienie – zapach, nośnik wrażeń/ żywioł – ziemia

b)      smak – wrażenia smakowe, żywioł – woda

c)      wzrok – w. wzrokowe, żywioł – ogień

d)      dotyk – w. dotykowe, żywioł – powietrze

e)      słuch – dźwięk, żywioł – eter

 

- żywioły są nośnikami wrażeń odbieranych przez określone zmysły, dany organ zmysłowy jest konstytuowany przez te same atomy, które budują określony żywioł;

- wrażenia percypowane przy użyciu zmysłów koordynuje umysł (manas), który bezpośrednio nie uczestniczy w procesach poznawczych, a jest jedynie przekaźnikiem wrażeń do właściwego podmiotu poznawczego, atmana (duszy);

 

2)  wnioskowanie, na które składa się pięciostopniowy sylogizm: formuła dowodowa złożona z tezy, racji, przykładu/ilustracji, zastosowania i konkluzji.

3)      wnioskowanie przez analogię,

4)      przekaz słowny obejmujący autorytet Wed oraz autorytet mędrców i nauczycieli.

 

Powyższe kryteria poznawcze pozwalają na poznanie 12 przedmiotów poznania:

a)      duszy (atman)

b)      ciała (śarira)

c)      zmysłów (indriya)

d)      rzeczy materialnych (artha)

e)      natury poznania (buddhi)

f)        umysłu (manas)

g)      czynności (pravritti)

h)      zachowań nagannych, błędów etycznych (dosa)

i)        życia po śmierci, ponownych narodzin (pretya-bhava)

j)        etycznych skutków ludzkich działań (phala)

k)      cierpienia (duhkha)

l)        wyzwolenia (apavarga), które jest ostatecznym celem całego poznania, a tym samym unicestwieniem procesu odradzania się.

 

 

Wyzwolenie wg njaji jest zatem wyeliminowaniem fałszywego poznania, brakiem cierpienia, wiecznym spokojem duszy pozbawionej jakichkolwiek wrażeń.

 

Kwestia boga w njaji- wajsieszice

 

- Wszystkie indyjskie systemy filozoficzne w początkowym okresie odrzucały ideę boga; również njaja-wajsieszika miała z początku charakter ateistyczny, z czasem jednak przeobraziła się (mniej więcej VI/VII w. n. e.) w system uznający istnienie istoty boskiej, Iśwary- wręcz podstawowego celu zaczęły upatrywać w udowodnieniu istnienia boga za pomocą narzędzia logiki. Argumenty wypracowane przez njaję były później przejmowane przez inne indyjskie szkoły teistyczne.  

 

- Wedle szkół teistycznych Indii bóg jest jeden, koncepcja dopuszczająca wielość bóstw musiałaby prowadzić do konfliktów, sprzeczności.

 

Dowody na istnienie boga odwołują się do wnioskowania lub też przekazu tradycji, poniżej przedstawiony jest ogólny zarys kilku wybranych  argumentów na istnienie boga:

 

1)      Kāryāt, dowód ten wskazuje, iż skoro każdy skutek ma swoją przyczynę, również wszechświat musi posiadać swoją; konsekwencją tego dowodu jest uznanie, iż ową pierwszą przyczyną jest bóg, budowniczy wszechświata;

2)      Āyojanāt, argument ten wskazuje na konieczność istnienia ‘pierwszego poruszyciela’, a atomy i dusze same z siebie nie posiadają mocy sprawczej i nie mogą poruszyć się ‘same z siebie’, potrzebują zatem poruszyciela, lecz także koordynatora;

3)      Dhŗité, podkreśla rolę boga jako fundamentu istnienia wszechświata oraz dowodzi, iż wyłącznie dzięki boskiej intencji istnienie i porządek wszechświata może być podtrzymywany;

4)      Padāt, podstawową przesłanką tego argumentu jest dowodzenie, iż wszelka wiedza, której człowiek może dostąpić, musi pochodzić od boga;

5)      Pratyatah, powołuje się na świętość tekstu Wed zakładając, że wiedza w nich zawarta jest święta i doskonała, a zatem nie może pochodzić od człowieka, który jest istotą ułomną, skończoną, niedoskonałą, źródłem mądrości Wed musi być zatem bóg;

6)      Adŗişhţāt, przedstawia boga jako ogrodnika nadzorującego drzewo rodzące owoce ludzkich czynów, czy też boga jako szafarza gromadzącej się karmy, która determinuje kształt określonych wcieleń wędrujących dusz, a bóg nadzoruje właściwe jej ulokowanie i rozdysponowanie.

 

 

Koncepcje njaji-wajsiesziki dowodzące istnienia boga stworzyły także żyzny grunt pod rozbudowaną polemikę, której – tworząc argumenty na nieistnienie boga – podejmowali się szczególnie przedstawiciele buddyzmu mahajany, oraz wyznawcy dżinizmu i materializmu.  Jakkolwiek retoryka, metodologia oraz instrumenty poznawcze wypracowane na gruncie njaji stały się podstawowym orężem wszystkich ortodoksyjnych systemów bramińskich przeciw atakom przeciwników podważających autorytet Wed, czy hierarchię społeczeństwa kastowego.





AR


Czytaj dalej
                                                        czytaj dalej