etiudafilozoficzna

        wirtualne czasopismo filozoficzne

 

 

Jeśli malarz i powieściopisarz nie zamierzają ze swej strony ograniczyć się do podtrzymywania (z niewielkim zresztą skutkiem) tego, co ist­nieje, [...] muszą kwestionować reguły malowania i opowiadania, ja­kich nauczyli się od swoich poprzedników. Wkrótce przekonają się, że są to tylko środki oszukiwania, kuszenia i uspokajania, przeszkadzające w mówieniu "prawdy" (J.F. Lyotard)[i].

 

To, co dzieje się w dziele sztuki, jest przykładem tego, co wszyscy czynimy, istniejąc: przykładem nieustannej budowy świata. Dzieło sztuki stoi w środku rozpadającego się zwykłego nam i swojskiego świata jako rękojmia porządku. I może wszystkie wysiłki ocalenia i zachowania, na których wspiera się ludzka kultura, czerpią siłę z przykładu, jaki daje dzieło artysty i doświadczenie sztuki: porządkowania wciąż na nowo tego, co nam się rozpada (H.-G. Gadamer)[ii].

 

 

Wyrażone w przytoczonych wyżej cytatach opinie o roli sztuki i zadaniu artysty są dla współczesnej filozoficznej refleksji symptomatyczne, ujawniają radykal­ne poróżnienie estetycznych dyskursów i wprowadzają w sam środek sporu o istotę oraz sens artystycznego działania. Lider filozoficznej postmoderny zachęca do skrajnej podejrzliwości i bezustannego sprze­ciwu wobec wszelkich oznak rodzącego się konsensu i możliwości po­rozumienia w sprawie zasad tworzenia, a także funkcjonowania prze­kazów artystycznych. Z jego punktu widzenia nie może być mowy o pozytywnym znaczeniu tradycji w sztuce ani nawet o pojęciu stylu jako kategorii scalającej i stabilizującej formy artystycznego przekazu. Artystyczna inwencja jest tożsama z wolą bezustannego eksperymen­towania, ma burzyć myśl o jedności formy i artystycznego przesłania jako niebezpiecznym zaczynie totalizujących urojeń. Lyotardowi przy­świeca nietzscheański ideał "twórczej mocy artysty", przekonanie, że autor jest jedynym źródłem i ośrodkiem sensu oraz aksjologicznym probierzem swoich działań.

Postawa Hansa-Georga Gadamera jest radykalnie odmienna, filozof z Heidelbergu jest przekonany, że dzieło może jedynie partycypować w sensotwórczym i aksjologicznym procesie, zaś artysta jest przede wszystkim odbiorcą i przekazicielem duchowej energii porządkującej, której źródło znajduje się poza nim samym i poza jego dziełem. Wy­twory sztuki są dla owej energii szczególnym miejscem przejawiania się, samoprezentacji i ochrony przed rozproszeniem. Logika tworzenia, a także rozumiejącej interpretacji sensu dzieł sztuki każdorazowo wy­kracza poza intencje i zaplanowane strategie autora. Rozwija się ona tak, jak przebiega każdy rzeczywisty proces ludzkiego rozumienia: w sposób dialogiczny, pośredniczący i ciągle otwarty na możliwość spontanicznego pojawienia się nowych, nieprzewidzianych znaczeń.

Polaryzacji filozoficznych opinii odpowiada wielostronne zróżnico­wanie artystycznej praktyki, w której także dają się zauważyć dwie wy­raźnie przeciwstawne tendencje, przebiegające w poprzek historycz­nych i stylistycznych rozróżnień. Z jednej strony - nadal istnieje sztuka zdolna ewokować refleksyjną i kontemplatywną postawę, właściwą dla natury estetycznego przeżycia, choć niekoniecznie zawężonego tylko do skupienia na estetycznych jakościach artystycznego przedmiotu. Neoawangardowa i postawangardowa praktyka, odsuwająca na dalszy plan bądź rezygnująca z Ingardenowskich "jakości estetycznie donio­słych", nie zawsze oznaczała odejście od kontemplatywnego charakteru i metafizycznych wartości sztuki. Dobrym przykładem kontynuacji tego rodzaju działań mogą być wieloznaczne, pełne tajemnicy i podatne na metafizyczną interpretację instalacje oraz aranżacje przestrzeni, jakie prezentuje np. Bill Viola, Christian Boltansky lub ciągle zaskakujący nowymi realizacjami swoich ambalaży - Christo Javacheff.

Równolegle, obok tego rodzaju sztuki, począwszy od lat osiemdzie­siątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, mamy do czynienia z nową odmianą artystycznej praktyki, którą Arthur C. Danto określił nazwą "sztuki zaburzającej" ustalony porządek (disturbatory Art)[iii]. W tej mutacji artystycznych działań nie idzie bynajmniej o rady­kalnie nowatorską treść lub formę przedstawień, bo takie zjawiska można było spotkać również w wielu nurtach dawnej sztuki i wielu dziełach klasyków, jak np. w obrazach Rembrandta, Velasqueza, Goyi i wielu innych. Animatorzy nowej artystycznej praktyki pragną czegoś innego, chcą aby poprzez oddziaływanie ich wytworów doszło do gruntownej zmiany mentalności tego, kto ich doświadcza. Nie wchodzą tu w grę jedynie zmiany ilościowe lub ewolucyjne, które mogłyby prowadzić do pogłębienia bądź wzbogacenia osobowości odbiorców, lecz nagłe zmiany rewolucyjne, obliczone na radykalne przekształcenie struktury psychiki osób biorących udział w artystycznej grze. Według A. Danto, twórcy nowej generacji zdecydowanie odchodzą od roli kon­struktorów i wytwórców złożonych, wielopoziomowych struktur arty­stycznych i sięgają po wzory pochodzące z najstarszych źródeł cywili­zacji. Nawiązują do zespolonych z magią i religią form sztuki archaicznej, gdzie artysta pełnił rolę szamana bądź kapłana; wciągając publiczność do współuczestnictwa w prowadzonej grze, oddziaływał na podstawowe ukonstytuowanie ich osobowości, a przez to prowadził do przemiany ich wrażliwości i sposobu postrzegania świata. Animato­rzy nowej formacji artystycznych działań proponują coś, co daleko wy­kracza poza funkcje sztuki postrzegane z perspektywy tradycyjnej es­tetyki i stawia pod znakiem zapytania sensowność istnienia jej kluczowej kategorii, jaką jest niewątpliwie pojęcie dzieła sztuki. Jeżeli to się zdarza, to nie ma potrzeby, aby dzieło sztuki musiało dłużej ist­nieć - konstatuje Danto[iv], a jego opinia w tej sprawie nie należy do od­osobnionych. Wielu współczesnych estetyków wskazuje na zanikanie i zmierzch pojęcia dzieła w tekstach interpretatorów szukających wła­ściwych określeń dla opisania nowego etapu funkcjonowania arty­stycznej praktyki[v].

Zmiana artystycznego paradygmatu dokonuje się w sposób grun­towny i kompleksowy. Większość uprawianych form aktywności w obrębie dzisiejszego "świata sztuki", choć określanych jeszcze (siłą przyzwyczajenia) jako artystyczne, przedstawia się nader osobliwie. W istniejących nadal galeriach olbrzymie przestrzenie wystawowe stra­szą pustką bądź nudą. Biura Wystaw Artystycznych, czyli instytucje powołane do prezentacji dzieł sztuki, licytują się nawzajem w pomy­słach na ożywienie twórczej atmosfery. Odbiorcom oferuje się różnego rodzaju „wychowawcze” działania, jakie dotychczas były uprawiane w rozmaitych do­mach kultury, prowadzących mniej lub bardziej ambitną i zazwyczaj instytucjonalnie sterowaną "politykę kulturalną", a więc: dyskusje, pre­lekcje, odczyty, promocje książek i prezentacje odpowiednio politycznie umoco­wanych osób, jak również pokazy filmów o sztuce, której obszar ulega permanentnej deprecjacji. Czy tak ma wyglądać ostatni, czyli "posthisto­ryczny" i "ponowoczesny" etap nowoczesnej intelektualizacji sztuki? Obecność artystycznych przedmiotów w galeriach należy dziś do rzad­kości, a jeśli się zdarza - to przeważnie jako funkcjonalny element większej całości, efemerycznej akcji albo aranżacji przestrzeni, okazjo­nalnie i instrumentalnie motywowanych "instalacji", które zazwyczaj są wcześniej planowane, obmyślane i uzgadniane w ramach "strategii" bądź "kampanii" prowadzonych przez "kuratorów" albo "komisarzy" organizowanych ekspozycji. Militarne konotacje kluczowych terminów określających funkcjonowanie sztuki mimowolnie zdradzają rzeczywiste intencje jej animatorów: prowadzona gra jest w istocie walką, która to­czy się już nie o dzieło ani artystyczną qualitas, lecz o utwierdzenie własnej dominacji i "woli mocy" w oficjalnych strukturach życia artystycznego. Słowa "kurator" i "komisarz" dobrze z tymi intencjami współgrają: kurator to wszakże osoba, której zadaniem jest sprawowa­nie dozoru i opieki nad kimś pozbawionym wolności oraz samostano­wienia, zaś komisarz to stały lub wyznaczony czasowo przedstawiciel władzy, mający do spełnienia określoną misję. Sami artyści odgrywają w tych procesach przemian rolę drugorzędną i z reguły przedmiotową, utracili dawną autonomię i wyróżnioną pozycję twórczych podmiotów na rzecz podporządkowania władzy i koniunkturalnej pragmatyce "urzędników sztuki". Umocowani administracyjnie, biegli w socjotech­nice zarządcy artystycznego życia wyprowadzili krańcowe wnioski z instytucjonalnej definicji sztuki: zajęli najważniejsze pozycje w pro­wadzonej grze, przyznali samym sobie rangę najwyższej instancji, de­cydującej o kierunku, sensie i wartości artystycznych działań.

Nowa sytuacja w sztuce stanowi poważne wyzwanie dla estetyki, której zadaniem jest skonstruowanie odpowiednich pojęć dla intelektu­alnego ujęcia i wyjaśnienia rozpoznanych stanów rzeczy. Filozoficzne projekty odczytywania zawartych w sztuce znaczeń, ciągle ponawiane próby ich zrozumienia i właściwej interpretacji podejmowane są dziś zarówno w ukształtowanej przez nowożytną tradycję estetyce, jak i różnych odmianach współczesnej filozofii, zwłaszcza w nurtach fenomenologii, filozoficznej hermeneutyki, neopragmatyzmu i niektórych wątkach postmoderny. Prawie każda z tych opcji proponuje rozpoczę­cie filozoficznego namysłu nad sensem sztuki od kategorii doświadcze­nia, jako źródłowego kontaktu z pierwotną sferą artystycznych faktów. Postulat powrotu do doświadczenia pojawia się nawet w kontekście tych nurtów filozofii, które dotychczas uznawały to pojęcie za bezuży­teczne[vi], czego przykładem są deklaracje niektórych przedstawicieli neopragmatyzmu, mocno uwikłanych w przesądy i założenia postmo­derny[vii].

Jednakże ów, regulowany bez mała neopozytywistyczną intencją, postulat powrotu do empirii jako podstawy i gwarancji obiektywności oraz pewności estetycznego poznania, choć słuszny, może okazać się niewystarczający i mało skuteczny bądź zgoła zawodny, jeżeli nie zo­stanie dopełniony rozpoznaniem znaczeń konstytuujących kluczowe pojęcie doświadczenia. Potwierdza to teoria i praktyka interpretacji nowych zjawisk sztuki współczesnej, która odwołując się do empirii, wcale nie prowadzi do porozumienia, ani nawet uzgodnienia wspól­nych płaszczyzn pośród różnych perspektyw badawczych, lecz raczej przeciwnie - ujawnia ich wielość i fundamentalne poróżnienie. To sa­mo dotyczy zróżnicowania twórczych postaw, zobiektywizowanych w artystycznych wytworach oraz towarzyszących im autorskich ko­mentarzach bądź manifestach.

Szczególnie wyraźny i akcentowany w sztuce współczesnej od dru­giej połowy ubiegłego wieku skrajny pluralizm artystycznych zachowań oraz granicząca z dowolnością swoboda interpretacji podważają Kan­towską zasadę "subiektywnej konieczności" jako regulatywnej idei two­rzenia i odbioru sztuki, a wraz z nią nowożytny mit o autonomicznym i autotelicznym charakterze artystycznej twórczości, pielęgnowany w tradycji pokantowskiej estetyki. Mnogość przekonań i niemożliwych do uzgodnienia opinii w kwestii semantyki artystycznych działań, ak­centowanie znaczeń desygnowanych nie tyle przez artystyczne struktu­ry, ile przez otaczające je społeczno-filozoficzne konteksty, świadczą dziś raczej o nieautonomicznym i nieautotelicznym charakterze sztuki. Wskazują także na jej zależność od szerszego (niż tylko estetyczny) horyzontu ludzkiego rozumienia.

Wydaje się, że samo pojęcie doświadczenia, choć służy określeniu elementarnych zjawisk i stanów rzeczowych, mających być podstawą i gwarancją prawdziwości oraz pewności poznania, nie jest pojęciem jasno określonym ani jednoznacznym. Mimo pozorów bezpośredniości, oczywistości i źródłowości, jest ono raczej pojęciem teoretycznym i systemowym, czyli nabiera konkretnej treści dopiero w ramach okre­ślonej perspektywy filozoficznej i światopoglądowej. Dlatego mówiąc o doświadczeniu estetycznym bądź o doświadczeniu sztuki, warto zdać sobie sprawę z tego, jakiego rodzaju doświadczenie mamy na uwadze. Można bowiem mówić o wielości egzystencjalnych doświadczeń, zarów­no motywujących intencje i twórcze zachowania artystów, jak i kształtu­jących pojmowanie sensu oraz efektu oddziaływania ich wytworów.

Wśród wielu możliwych rodzajów doświadczenia, jakie spotykamy (bądź ono spotyka nas) w kontaktach ze sztuką współczesną - dwie jego postacie rysują się jednak najwyraźniej, a mianowicie (1) doświad­czenie otwarcia, w którym dominuje postawa kontemplacyjna i recep­tywna, będąca odpowiedzią na aktywnie oddziałującą wartość obecną w artystycznej strukturze, oraz coraz częściej dziś spotykane (2) do­świadczenie jako artystyczne działanie, będące wynikiem (ukształtowa­nego w duchu nowożytnej nauki i techniki) zaplanowanego i zorgani­zowanego eksperymentu oraz badania, mające na celu opanowanie i przekształcenie przedmiotowo potraktowanej rzeczywistości.

 

Jakie doświadczenie?

 

Pierwszy rodzaj doświadczenia jest konsekwencją afirmacji i zgody na obecność świata i drugiego człowieka, wyrazem uznania i respektu dla ich autonomii w istnieniu oraz posiadanej wartości. Doświadczający w ten sposób podmiot uczestniczy w szczególnym spotkaniu z czymś źródłowym, co rości sobie prawo do bycia prawdą. Obecne w filozofii europejskiej od czasów starożytnych pojęcie doświadczenia jako empi­rii oznaczało w pierwszej kolejności właśnie ów bezpośredni, wraże­niowy kontakt z różną od doświadczającego podmiotu rzeczywistością i było odpowiedzialne za kształtowanie się na jej temat najbardziej podstawowej i ogólnej wiedzy. Opis takiej sytuacji poznawczego otwarcia wobec świata jako źródła prawdziwie filozoficznej wiedzy znajdujemy w słynnym fragmencie tekstu Diogenesa Laertiosa:

 

Pitagoras, gdy zapytał go Leon, tyran Fliuntu, kim jest, rzekł w odpowiedzi, że jest filozofem. Mówił, że życie jest podobne do święta ludowego; jedni idą na nie, żeby wziąć udział w igrzyskach, inni - żeby handlować, a jeszcze inni, i to najlepsi, jako widzowie; podobnie w życiu, jedni są niewolnikami sławy, inni władzy, inni są natomiast filozofami i szukają prawdy[viii].

 

Pierwotne pojęcie doświadczenia wskazuje zatem w pierwszej ko­lejności na jego receptywny i zdarzeniowy charakter. Człowiek do­świadczający czegoś jest zarazem doświadczany, wychodzi naprzeciw zdarzeniom świata bez strategicznego przygotowania i taktycznych re­guł, nie narzuca im swoich subiektywnych oczekiwań, wyobrażeń ani pojęciowych schematów. Raczej przeciwnie, stara się dopasować wła­sne kategorie pojęciowe do rozpoznawanych stanów rzeczy jako cze­goś, co przychodzi z zewnątrz i radykalnie przekracza horyzont jego subiektywności.

W starożytnym opisie doświadczenia jako źródła rzetelnej wiedzy wyraźnie widać zbieżność i praktyczną nieodróżnialność między  p o ­z n a n i e m  i  d o z n a n i e m, tym, co posiada charakter poznawczy, i tym, co ma walor estetyczny. Obie postawy charakteryzują się otwarciem i bezinteresownością, obie mają postać receptywną i zawieszają po­spieszny osąd subiektywności na rzecz dopuszczenia do głosu prawdy mającej swoje siedlisko w szeroko pojmowanym zdarzeniu. W takiej perspektywie rozumienia nie istnieje zasadnicza różnica między do­świadczeniem faktów artystycznych, dziejowych wydarzeń i świata na­tury jako przedmiotu poznawczej refleksji.

Sytuacja uległa zmianie w kontekście mentalności nowożytnej, która ukształtowała nową koncepcję wiedzy, motywowanej nie tyle bezinte­resowną kontemplacją świata, ile jej praktyczną użytecznością. Nowo­żytne poznanie naukowe od początku jasno określiło cel i charakter swoich poszukiwań, jako zorientowanych instrumentalnie, praktycznie i przedmiotowo. Sterowała nimi idea systematycznego opanowania świata natury (i samego człowieka) za pomocą metodycznie planowa­nych i zorganizowanych operacji. Odkrycia nauki ustalały prawidłowo­ści przyrody, a te z kolei umożliwiały skuteczne poszukiwanie wyna­lazków technicznych. Nowa koncepcja wiedzy była ściśle skorelowana z przekształceniem znaczeń składających się na samo pojęcie doświad­czenia. Utrwalona w filozoficznej tradycji od czasów starożytnych po­stawa bezinteresownej ciekawości, zdziwienia i receptywnego otwarcia na sens rzeczywistych zdarzeń, jako konstytutywna dla pojęcia empirii, została poddana surowej ocenie. Twórcy nowożytnego paradygmatu wiedzy naukowej od początku podkreślali aktywną rolę doświadczają­cego podmiotu. Franciszek Bacon w miejsce empirii zaproponował eksperyment (jako zasadę ustalania faktów) oraz drogę indukcji elimi­nacyjnej (jako zasadę uogólniania faktów), czyli opracował odpowied­nią strategię i metodę egzaminowania doświadczanej rzeczywistości. W jego ujęciu postawa czysto receptywna, pozbawiona testującej roli podmiotowego rozumu, jest dla naukowego poznania zupełnie bez wartości.

 

Czyste doświadczenie, które, jeśli samo się nastręcza, nazywa się przypadkiem, jeśli się go poszukuje - eksperymentem. Ten zaś rodzaj doświadczenia to nic innego jak przysłowiowy groch z kapustą oraz chodzenie po omacku, jakie ludzie stosują w nocy - dotykając wszystkiego, czy przypadkiem nie uda im się wpaść na właściwą drogę. Ale byłoby z ich strony o wiele lepiej i rozważniej poczekać do dnia albo zapalić światło, a potem dopiero udać się w drogę [ix].

 

Nowożytne pojmowanie doświadczenia zredukowało bogatą treść starożytnej empirii do sumy wolnych od mentalnego współ­czynnika, zmysłowych spostrzeżeń, będących tylko surowym (i usytuowanym po stronie przedmiotowej) materiałem poznawczym, który następnie był przetwarzany przez rozum do postaci zasobu gotowej, systematycznie uporządkowanej wiedzy. Jednostkowe, konkretne do­świadczenie zostało ostro przeciwstawione ogólnej i abstrakcyjnej teor­ii, a spontaniczne, bezpośrednie i osobiste doznanie świata - zorgani­zowanym i ponadindywidualnym formom poznania.

W ten sposób rozeszły się drogi doświadczenia naukowego i este­tycznego, eksperymentalnie sprawdzalnej wiedzy i nie poddającej się metodycznym unormowaniom artystycznej świadomości. Nowożytna mentalność, w której zasięgu znalazła się także ukształtowana wówczas (jako nowa dyscyplina filozoficzna) estetyka - pozbawiła piękno (i inne wartości estetyczne) wymiaru prawdziwości, a sztukę i artystyczne my­ślenie, do tej pory ściśle związane z ontologicznie pojętym byciem (Sein), usytuowała w wyizolowanej od rzeczywistych powiązań ze światem, sztucznej przestrzeni fantazji i estetycznej ułudy (Schein). sukcesy naukowego myślenia i ich zastosowanie w dziedzinie techniki utrwaliły prestiż scjentystycznego pojmowania doświadczenia, lecz zarazem doprowa­dziły do niezwykłego zubożenia jego treści. Podobnie uległ zniekształceniu sens doświadczenia (przeżycia) estetycznego, które - pozbawione obiektywnych odniesień - zostało zredukowane do sfery subiektywnych i prywatnych doznań jednostki.

Dopiero filozofowie XX wieku, tacy jak E. Husserl, J. Dewey, H.-G. Gadamer, upomnieli się o pierwotne i właściwe treści przysługu­jące temu pojęciu, dostrzegli też faktyczną bliskość generowanej przez nie perspektywy poznawczej i estetycznej. Gadamer rozpoznał rzeczy­wistą i nie zubożoną postać ludzkiego doświadczenia oraz rozumienia świata właśnie w doświadczeniu sztuki. W pierwszej części Wahrheit und Methode, zatytułowanej Freilegung der Wahrheitsfrage an der Erfahrung der Kunst [x], dokonał szczegółowej analizy tego pojęcia, wyka­zując, że - wbrew scjentystycznemu empiryzmowi - denotuje ono przede wszystkim postawę receptywną i oznacza jednostkowe, niepo­wtarzalne i niemożliwe do przewidzenia zdarzenie, które posiada cha­rakter otwarty (jest otwarte na dalszy ciąg zdarzeń). Podstawowa forma doświadczenia, określonego przez Gadamera jako Erfahrung, realizuje się przede wszystkim w spotkaniu człowieka z wytworami sztuki, lecz zarazem stanowi strukturalny model rozumiejącego spotkania człowie­ka z przestrzenią dziejów, tradycji i szeroko pojętej kultury. Rzeczywi­ste doświadczenie zawsze posiada charakter całościowy i nieprzewi­dywalny, absorbuje całą sferę duchowości człowieka i apeluje nie tylko do jego ratio, lecz także do wielu innych poziomów psychiki. W odróżnie­niu od metodycznie zorganizowanego eksperymentu - nie daje się ono w pełni zaplanować, tak jak nie daje się zaplanować ani przewidzieć rezultat oddziaływania dzieła sztuki na psychikę odbiorcy.

Gadamer poddał krytyce nowożytną koncepcję doświadczenia i opartej na nim wiedzy jako efektu poznania podporządkowanego re­stryktywnej metodzie naukowej. Sprzeciwił się także scjentystycznej wierze w naukę, jak również motywowanej nią próbie rozciągania metod naukowych na wszystkie dziedziny poznania. Wykazał, że za­rzucenie starożytnego pojęcia teorii jako bezinteresownego oglądu, na rzecz czysto pragmatycznych znaczeń, doprowadziło do zaniku cało­ściowego widzenia świata we współczesnej nauce, czego skutkiem jest brak odpowiedzi na najważniejsze dla człowieka pytania natury moral­nej, światopoglądowej i egzystencjalnej.

W kontekście współczesnej filozofii, zwłaszcza w nurtach inspiro­wanych fenomenologią, hermeneutyką, egzystencjalizmem, personali­zmem i myśleniem ekologicznym, nastąpiła wyraźna zmiana w ocenie słuszności perspektywy scjentyzmu i scjentystycznej koncepcji do­świadczenia. Nowożytnej koncepcji doświadczenia jako eksperymentu i towarzyszącej jej bezwarunkowej wierze w naukę nie otacza już dziś atmosfera filozoficznej aprobaty, przeciwnie, z różnych stron dochodzą głosy krytyki, których źródło znajduje się także w nurtach generalnie przychylnych dla oświeceniowej ideologii. Wśród wielu opinii znaczącą jest wypowiedź Jürgena Habermasa, znanego obrońcy paradygmatu nowożytności jako "niedokończonego projektu", który przypomniał współczesnym filozofom podstawowe kategorie antropologiczne: ważność kategorii osoby, współuczestnictwa i „odpowiedzialnego sprawstwa” (zwłaszcza w perspektywie potocznej świadomości) jako nie dającej zredukować się do naturalistycznego "czystego opisu". Stwierdził on, że:

 

Świadomość odpowiedzialnego sprawstwa jest jądrem samowiedzy, która od­słania się tylko w perspektywie uczestnika, a jest niedostępna dla weryfikującej obserwacji naukowej. Scjentystyczna wiara w naukę, która pewnego dnia nie tylko uzupełni, ale zastąpi osobową samowiedzę przez obiektywizujący opis, nie jest nauką, lecz kiepską filozofią[xi].

 

Współczesna filozofia nauki odchodzi zatem od nowożytnego paradyg­matu doświadczenia jako eksperymentu motywowanego chęcią pano­wania nad przyrodą i społeczeństwem. Przyjmuje także do wiadomości prawdę przypomnianą przez Gadamera, że istnieją wymiary doświad­czenia bardziej podstawowe od respektowanych w nauce i realizujące się poza nauką - w dziedzinie sztuki, religii, rozumiejącym uczestnic­twie w tradycji i we wspólnotowych formach życia. Także samo pojęcie naukowego doświadczenia jako sterowanego metodą eksperymentu wiele straciło na ostrości. Wiadomo dziś w filozofii i naukach szczegó­łowych, że nie istnieje jedna standardowa metoda naukowa (o jakiej rozmyślali Bacon i Kartezjusz), zapewniająca prawdziwość, obiektyw­ność i racjonalność poznania. Spełniająca takie wymogi metoda jest mitem stworzonym przez naukowców, filozofów i popularyzatorów nauki[xii]. Wiadomo też, że większość metod naukowych (takich jak ob­serwacja, metoda prób i błędów) nie różni się w istotny sposób od sposobów poznania potocznego. Przyjmuje się także, iż decydujące znaczenie w rozwoju nauki posiada trudna do racjonalnego wyjaśnie­nia genialność i kreatywność jej twórców, a więc kategorie, które od dawna były znane także twórcom sztuki.

 

Konsekwencje dla artystycznego działania

 

Hermeneutyczna rekonstrukcja pojęcia doświadczenia odsłoniła po­nownie bliskość postawy teoretycznej (naukowej) i estetycznej, które spotykają się razem w perspektywie bezinteresownego oglądu świata. Prawda rozpoznawana w nauce i uobecniana przez sztukę współ­kształtowała całościową postać hermeneutycznej presupozycji sensu. Odtwarzając pierwotne struktury doświadczenia (jako Erfahrung) na podstawie rzeczywistego przebiegu rozumiejącego spotkania ze sztuką, Gadamer żywił nadzieję, że znalazł wspólną płaszczyznę łączącą wytwory sztuki dawnej, zanurzonej w kulturowej tradycji, i sztuki najnow­szej, zmagającej się z wyzwaniami swojego czasu. Był przekonany, że:

 

Kwestia, przed którą stawia nas dzisiaj sztuka, zakłada już z góry zadanie zbli­żenia do siebie rozbieżności lub ostrych przeciwieństw: z jednej strony mirażu historyzmu, z drugiej zaś mirażu progresywizmu. Miraż historyzmu można określić jako zaślepienie wynikające z wykształcenia, które pozwala sądzić, że znaczące jest tylko to, co dobrze znamy z tradycji kulturowej. Miraż progresy­wizmu, odwrotnie, żywi się rodzajem zaślepienia ideologiczno-krytycznego, gdy krytyk wierzy, że czas powinien rozpoczynać się od nowa z dniem dzisiej­szym i jutrzejszym, i zarazem postuluje, by tradycję, w której człowiek tkwi, raz dokładnie poznać i pozostawić za sobą. Właściwą zagadką, którą podsuwa nam kwestia sztuki, jest właśnie  r ó w n o c z e s n ość tego, co p r z e s z ł e,  i tego, co  o b e c n e.  Nic nie jest wyłącznie stopniem wstępnym i nic wyłącznie zwyrodnieniem, musimy raczej zapytać, co tego rodzaju sztukę jako sztukę godzi z sobą samą i w jaki sposób sztuka stanowi przezwyciężenie czasu[xiii].

 

Autor Prawdy i metody sądził, że wspólną osnową łączącą zjawiska dawnej i nowej sztuki jest podstawowa forma estetycznego doświad­czenia, dlatego był skrajnie tolerancyjny wobec nowej artystycznej praktyki, obdarzał kredytem zaufania nawet najbardziej ekstremalne i kontrowersyjne realizacje artystyczne, takie, które według innych koncepcji estetycznych (np. estetyki R. Ingardena) uchodziłyby najwy­żej za dzieła sztuki „honoris causa” - wytwory sztuki dadaistycznej (re­ady mades Duchampa), przedmioty pop-artu i sztuki efemerycznej ­wszystko, co stwarza możliwość zawierania jakiegokolwiek sensu i domagającego się interpretacji artystycznego przesłania. Nie przewi­dział jednak dalszego rozwoju wypadków w obrębie "świata sztuki", sytuacji, kiedy zwolennicy "mirażu progresywizmu" opanują kluczowe pozycje w artystycznej grze i doprowadzą w końcu do radykalnego przekształcenia jej reguł.

Wspomniana wyżej nowa mutacja artystycznej praktyki, określona przez A. Danto jako disturbatory Art, przyniosła w istocie zmiany, które nie tylko unieważniły zasady dawnej sztuki, lecz zakwestionowały także model hermeneutycznego doświadczenia, spełniający się dotychczas najpełniej właśnie w jej obrębie. W praktyce sztuki drugiej połowy XX wieku stała się rzecz szczególna: oto prze­zwyciężona w filozofii nauki i samej nauce postać scjentystycznego do­świadczenia (jako metodycznie zorganizowanego eksperymentu) po­wróciła w artystycznym przebraniu ponownie, jako wiodąca idea nowej sztuki. Empiryczny kontekst tworzenia i odbioru wytworów "sztuki krytycz­nej", "sztuki szoku", różnych rodzajów "antysztuki", "posztuki" i "metasztuki" , którego początki sięgają "przełomowych" eksperymentów utopijnej i dadaistycznej awangardy, posiada więcej cech wspólnych ze scjentystyczną kalkulacją i pragmatycznie zorientowaną manipulacją niż z bezinteresownym i zbliżonym do kontemplacji doświadczeniem es­tetycznym. Sugerowana przez A. Danto wykładnia, jakoby disturbatory Art realizowała archaiczny model sztuki jako magiczno-religijnej obrzę­dowości, jest głęboko nietrafna, wiele argumentów przemawia za tym, że animatorzy po-nowoczesnych form liberalnej, zlaicyzowanej i odcza­rowanej sztuki amerykańskiej oraz europejskiej końca XX wieku się­gnęli do znacznie młodszych źródeł inspiracji, szczególnie do podszytej dyskursem władzy nowożytnej idei metodycznego poznania oraz do wzorów artystycznych zachowań, wykoncypowanych w labo­ratoriach rewolucyjnych ideologów awangardy. Progresywnie zorien­towanej sztuce przyświeca nie tyle mistyczno-magiczna idea powrotu do źródeł archaicznej wspólnoty, ile zachęcająca do skrajnego aktywi­zmu jedenasta teza o Feuerbacbu Karola Marksa. Nowożytne pojęcie doświadczenia pozostawiło wyraźny ślad we wszystkich segmentach szeroko rozumianej estetycznej sytuacji: w określeniu twórczego podmiotu, artystycznych wytworów i ich ak­sjologicznej kwalifikacji, jak również w zachowaniach odbiorców no­wej sztuki.

[1] Twórcza postawa artysty przestała oznaczać studiowanie este­tycznie nacechowanych form natury, ewokację duchowych bądź psy­chicznych treści albo konstruowanie misternych i niespotykanych w naturze kształtów. Artyści, a właściwie roztaczający nad nimi ideolo­giczną opiekę kuratorzy i komisarze w pierwszej kolejności zaczęli koncentrować uwagę na starannym obmyślaniu i projektowaniu odpo­wiedniej strategii działań, mających na celu wywołanie odpowiednich reakcji wśród odbiorców, do których owe działania były adresowane.

[2] Przedmioty artystyczne zostały pozbawione jakościowo warto­ściowego uposażenia i wielopoziomowego ustrukturowania, tak cha­rakterystycznego dla dawniejszych dzieł sztuki. Została także mocno zredukowana ich bogata polisemia.  Artystyczne przesłanie, dotychczas zorientowane konota­cyjnie, zostało zastąpione mocnym przekazem nastawionym na jednoznacznie określoną i skalkulowaną denotację, przez co zyskało ilustracyjny charakter wcześniej obmyślanej treści, wytwór zbliżony raczej do publi­cystyki niż sztuki. Ten rodzaj przekształcenia w znacznej mierze wyja­śnia zjawisko zanikania pojęcia dzieła sztuki, jako niestosownego w kontekście nowego paradygmatu artystycznych działań.

[3] Uległa także zmianie sytuacja odbiorcy, który został pozbawiony możliwości zajęcia postawy receptywnej i kontemplacyjnej, jako odpo­wiedzi na wartość obecną w artystycznych strukturach. Na jej miejsce pojawiła się konieczność ciągłej mobilizacji uwagi oraz gotowości do odpowiedniej reakcji na niespodziewaną (często agresywną i szokującą) ar­tystyczną akcję. Przeżycie estetyczne utraciło swój złożony, wielopoziomowy i wielofazo­wy przebieg, stając się momentalną odpowiedzią na emocjonalne bądź intelektualne pobudzenie.

[4] Obecna w twórczym procesie i w artystycznych strukturach sieć dialektycznych napięć (między akceptacją tradycji a innowacyjnym jej przekraczaniem, między determinizmem a wolnością, konsekwencją a nieprzewidywalnością, stwarzaniem a odkrywaniem, tworzywem a artystyczną formą, etc.[xiv] ), które stanowiły o życiu, wewnętrznym na­pięciu i sile oddziaływania dzieła sztuki - została przeniesiona niejako z wnętrza - na zewnątrz wytworów nowej sztuki; animatorzy nowych form aktywności skupiają się raczej na organizowaniu napięć, spięć i konflik­tów między autorem artystycznego projektu a jego odbiorcami.

Rozważane w tym tekście nurty sztuki "zaburzającej", "krytycznej" i różnych odmian "metasztuki", nie wyczerpują, rzecz jasna, całego spektrum współcze­snych zjawisk artystycznych, chociaż - jako mocno nagłośnione przez środki masowego przekazu - nadają szczególną tonację całości. Do­świadczenie hermeneutyczne (tożsame z doświadczeniem estetycznym) nadal stanowi naturalny kontekst wielu artystycznych działań, głównie tych, w których ciągle respektuje się ważność - ugruntowanych w tra­dycji - kategorii sensu, piękna i znaczącej formy, które zachowują dy­stans wobec nadmiernych uroszczeń intelektu oraz instytucjonalnych struktur w obrębie świata sztuki. Od ekspansji zubożonych form arty­stycznego doświadczenia (jako eksperymentu) zdają się być wolne różne nurty eklektycznej postmoderny (w duchu Charlesa Jencksa), a także tworzone współcześnie dzieła, inspirowane światopoglądem ekologicznym i reli­gijnym, jak również twórczość wielu artystów działających w pewnym oddaleniu od "nicującej" ideologii mass mediów. Możliwe, ze tylko twórcy takich (i podobnych im) dzieł zachowają sens sztuki dla przy­szłych pokoleń, tylko bowiem oni potrafią skutecznie wymknąć się cią­gle narastającym tendencjom, służącym manipulacji i uprzedmiotowie­niu ekspresji ludzkiego życia. Tylko oni rozumieją słowa poetyckiego przesłania sztuki:

 

przy piaszczystej drodze źródło.

Słuchaj - płyną pod nami

wielkie wody głębi  [xv].